12-09-2006
door Harm Ede Botje

Met een nieuwe Amerikaanse methode gaat de FNV op grote schaal leden werven bij de groep die het moeilijkst te organiseren is: de schoonmakers. Nieuw elan bij de oude, vergrijsde vakbond? ‘Als je geen leden hebt, kun je geen vuist maken.’ Het VPRO-programma Tegenlicht volgde de FNV een half jaar lang in deze pogingen.

‘Ben jij lid van de vakbond,’ vraagt FNV-bestuurder Eddy Stam aan een schoonmaker op een elektrisch karretje in het winkelcentrum van Schiphol. De man, van Ghanese afkomst, antwoordt verbaasd: ‘Vakbond?’ Stam vraagt het nog een keer. Dan begrijpt de schoonmaker waar het over gaat. ‘Nee, ik ben geen lid. En mijn collega’s ook niet. Wij weten niet zo veel van de vakbond.’ Stam lacht. ‘Dat komt nog wel!’

De FNV’er loopt verder. Schiphol wordt de komende maanden zijn werkterrein. De voormalige onderhandelaar voor de schoonmaak-CAO wil beveiligingsmensen, bagage-handlers, schoonmakers en andere laagbetaalde krachten op de luchthaven op grote schaal gaan organiseren. De vakbond vergrijst, het ledenaantal neemt af en Stam had toen hij aan de onderhandelingstafel zat steeds minder mensen achter zich. Slechts dertienduizend van de honderdzeventigduizend schoonmakers is lid van de bond. ‘Voor de meeste werknemers zijn CAO-onderhandelingen een ver-van-mijn-bed-show. Ze voelen zich niet met ons verbonden.’

Stam gaat de nieuwe leden werven volgens een methode die organizing heet en die eerder met succes is beproefd in Amerika, Australië, Nieuw-Zeeland en Groot-Brittannië. Daar veranderden zieltogende vakbonden in springlevende organisaties met tienduizenden nieuwe leden. In 1985 begon in het Amerikaanse Denver de ‘rechtvaardigheid voor schoonmakers’-beweging. Met hun acties dwongen de bonden grote bedrijven tot betere werkomstandigheden, een fatsoenlijke ziektekostenverzekering, en een hoger salaris. Inmiddels is de Amerikaanse bond voor service-medewerkers in het hele land actief. Het geheim van de Amerikanen? De vakbonden moeten terug naar hun oorsprong. De macht van de bond wordt bepaald door de hoeveelheid leden. De vakbondsmensen moeten van hun stoel afkomen, en zich niet langer alleen maar richten op CAO-onderhandelingen waarin met werkgevers wordt samengewerkt. Om de vakbonden te laten overleven moet een nieuwe generatie van mondige arbeiders worden opgekweekt.

Het principe van organizing is simpel: breng in kaart welke bedrijven de schoonmakers leveren, zoek uit hoe laat mensen beginnen, ga ’s ochtends vroeg bij de ingang van het gebouw staan, doe onaangekondigde bedrijfsbezoeken, spreek mensen aan, identificeer leiders, probeer die leiders lid te maken, en zorg er voor dat zij weer nieuwe mensen aanbrengen. Polariseer. Ga demonstreren, ga staken. De verhoudingen moeten scherper. ‘Hoe meer mensen, hoe meer shit je kunt veroorzaken,’ vat Stam de filosofie bondig samen.

Het afgelopen jaar kwamen Amerikanen over om hun Nederlandse collega’s de fijne kneepjes van het vak bij te brengen. Nederlanders gingen op hun beurt naar Londen en de VS. Begin dit jaar startte Stam zijn eerste pilot-project in Den Haag. Het VPRO-programma Tegenlicht volgde de FNV een half jaar in haar pogingen nieuwe leden te werven en ging mee op onaangekondigde bezoeken aan grote gebouwen waaronder die van Shell, het ministerie van Defensie en het paleis van justitie. In de uitzending is te zien dat schoonmakers in eerste instantie schichtig reageren en alleen anoniem over hun problemen praten. Ze klagen over het lage uurloon (€ 8,62), lange werktijden, pijn in hun lichaam door het lange werken en angst voor hun baas. Werkgevers reageren negatief. Mensen die lid worden van de bond worden overgeplaatst naar kantoren ver van hun huis, of moeten eindeloos alleen maar WC’s schoonmaken. FNV’ers worden soms afwijzend benaderd. Maar Stam vertelt dat de bond er in Den Haag toch in slaagde tientallen nieuwe mensen te rekruteren.

Het vereist een enorme inzet om argwanende, slecht Nederlands sprekende mensen te overtuigen van het belang van de vakbond, zo bleek in Den Haag. Het is ouderwets handwerk en Stam is binnen de FNV nog een eenzame strijder. Veel van zijn collega’s zijn sceptisch. ‘We zijn gewend aan het polderen. Waarom zou je ’s ochtends voor dag en dauw bij een poort staan om schoonmakers die naar hun werk gaan op te vangen? Maar als collega’s zeggen dat organizing niet de oplossing is, kom ik met grafieken. Hoe kan het dat de ledenaantallen dalen, behalve bij de schoonmakers? Hoe kan het dat de Amerikanen zo veel succes hebben?’ FNV-voorzitter Agnes Jongerius steunt het initiatief. ‘Zij wil wel,’ zegt Stam, ‘Maar de voorzitters van de afzonderlijke bonden hebben uiteindelijk de macht.’ Binnenkort licht hij zijn plannen toe bij de federatieraad. ‘Ik ben benieuwd of ik ze in beweging kan krijgen.’