Na de aanslagen in Noorwegen is er werk aan de winkel voor de westerse geheime diensten. Die hebben zich de afgelopen jaren vooral geconcentreerd op islamitische groepen en extreem-linkse dierenbevrijders, óók de AIVD. Het lijkt nu tijd de schijnwerper te zetten op de anti-islambloggers en extreem-rechtse activisten. Lopen er nog meer types als Anders Behring Breivik rond? De Noor verklaarde afgelopen maandag immers dat er ‘nog een tweede cel is’. In Groot-Brittanië wordt gezocht naar mensen die betrokken zijn bij de heroprichting van de Orde van de Tempeliers in 2002 waar ook een Nederlander aan mee zou doen.

De Verenigde Staten hebben al decennialang ervaring met terroristen van eigen bodem. Na de aanslag van 1995 in Oklahoma door Timothy McVeigh, ex-soldaat en all American boy, concentreerde de FBI zich volop op homegrown terrorisme. Tal van extreme gewelddadige groepen werden opgerold. Daar kwam een eind aan op 11 september 2001 toen Al-Qaeda de grootste terreuraanslag op Amerikaans grondgebied ooit uitvoerde. Het zou jaren duren voor de inlichtingendiensten zich opnieuw begonnen te interesseren voor niet-moslimterrorisme binnen Amerika. Een kleine afdeling van het Department of Homeland Security schreef in 2009 een rapport over rechts extremisme. Directe aanleiding was de kandidatuur van Barack Obama voor het presidentschap. Een zwarte Amerikaan als president zou de crazies wel eens tot actie aan kunnen zetten, was de gedachte. Het rapport lekte naar de pers en de reactie van met name Republikeinse zijde was furieus. Woedend was men over het idee dat anti-Obama-retoriek in het rapport werd gezien als voedingsbodem voor rechts-extremisten. Het ministerie haalde bakzeil en de afdeling die extreem-rechts terrorisme bestudeerde, werd ontmanteld. Dat was tragisch voor bijvoorbeeld het Southern Poverty Law Center dat al jaren gewelddadige rechtse groepen en lone wolves volgt. Zij zien de laatste tijd juist een schrikbarende toename van rechts terrorisme in de VS. Dat heeft tot nu toe niet tot zoveel slachtoffers geleid als afgelopen week in Noorwegen, maar de optelsom van een dode politieman hier, een dokter daar, een kerkganger hier, een ambtenaar daar, is angstaanjagend. Het zijn mensen die worden vermoord in naam van een rechtse anti-overheid-ideologie. Die ideologie heeft zich inmiddels genesteld binnen de Republikeinse partij, met als gevolg dat uitspraken van politici soms nauwelijks te onderscheiden zijn van de eliministische retoriek op extreem-rechtse blogs.

Wat ook in Amerika de vraag opnieuw actueel maakt: wie is er verantwoordelijk? Bill Clinton was president toen Timothy McVeigh zijn bom plaatste in Oklahoma City. Een paar dagen na de aanslag hield hij een toespraak waarin hij wees op het verband tussen rechtse intellectuelen, woordvoerders van de anti-overheidshetze en Timothy McVeigh. In die jaren was talk radio nog hét communicatiemiddel en die ‘promotors van paranoia’ waren volgens Clinton medeschuldig. ‘Ze verspreiden haat. Ze geven de boodschap, min of meer in hun woorden, dat geweld acceptabel is.’

Net zoals nu de anti-jihadisten onder wie PVV-leider Geert Wilders elke verantwoordelijkheid voor de daden van Breivik ontkennen, reageerden de talk-radiohosts destijds woedend op Clintons suggestie van enig causaal verband tussen retoriek en actie. Clintons adviseurs haastten zich uit te leggen dat de president de vrijheid van meningsuiting niet zou beperken. Maar de president zei nog iets, wat met terugwerkende kracht van groot inzicht getuigt. Hij richtte zich op burgers die juist niets met de extreem-rechtse retoriek te maken wilden hebben. Spreek je uit, was Clintons boodschap: ‘Als we vrijheid van meningsuiting hebben, vrijheid van samenkomst, vrijheid zelfs om wapens te dragen, dan hebben we ook verantwoordelijkheid. En wij, die het niet eens zijn met de verspreiders van haat en tweedracht, ik herinner jullie eraan dat ook wij vrijheid van meningsuiting hebben, en dat ook wij verantwoordelijkheden hebben.’

Anders Behring Breivik is net zoals Timothy McVeigh een typische lone wolf, een terrorist gedreven door een ideologische overtuiging die alleen werkt en daardoor extreem moeilijk is op te sporen. McVeigh haatte de federale overheid die hij beschouwde als tiranniek. Voor de fabricatie van zijn bom gebruikte McVeigh grote hoeveelheden kunstmest. Breivik gebruikte dezelfde methode voor zijn bom in Oslo. Ook Ted Kaczynski, een andere Amerikaanse lone wolf, inspireerde Breivik. Kaczynski, bekend als de Unabomber, heeft in ideologisch opzicht niets gemeen met Breivik – de Unabomber wilde een revolutie ontketenen tegen de industrialisering en technocratisering van de Amerikaanse samenleving –, maar zijn manifest was een inspiratiebron voor Breivik. De Noor kopieerde grote delen ervan voor zijn eigen ‘boek’.
In tegenstelling tot de Unabomber is Breivik echter geen mensenschuwe zonderling. Breivik had vrienden, was sociaal actief en zo handig dat hij zijn vriendschappen bewust manipuleerde als een cover-up story voor zijn – geheime – activiteiten.
Maar net als veel andere lone wolves ontwikkelde Breivik een eigen ideologie waarin hij zijn persoonlijke frustraties (niet doorgebroken in de politiek, vechtpartijen met moslimjongeren in zijn ‘rappers-periode’) heeft vermengd met ideeën over de gevaren van de islamisering van Europa. Hij was een tijdje lid van de Fremskrittspartiet, de Vooruitgangspartij die in Noorwegen in de oppositie zit. In zijn manifest hekelt hij de ‘politieke onderdrukking, demonisering en ridiculisering door de communistisch-globalistische culturele elite.’ In 2002 keerde Breivik de anti-immigratiepartij de rug toe omdat hij niet langer geloofde via democratische weg ‘de islamisering van Europa’ te kunnen voorkomen.
Er waren drastischer stappen nodig.

De Noor zocht en vond andere inspiratiebronnen, die hij uitgebreid citeert in 2083, A European Declaration of Independence (Breivik koos het jaar 2083 omdat het vierhonderd jaar na het Beleg van Wenen is, waarbij de dreigende opmars van de islam in Midden-Europa werd gekeerd). In het manifest schrijft Breivik bewonderend over de kopstukken van de anti-jihadbeweging, waarvan Geert Wilders in Nederland de vertegenwoordiger is. Breivik noemt de PVV ‘de enige echte conservatieve partij die er bestaat’. Wilders noemt hij dertig keer in zijn manifest.
Er zijn veel overeenkomsten tussen het gedachtengoed van Wilders en dat van Breivik. Beiden zijn aanhanger van de staat Israël, ook Breivik staat op voor de rechten van homo’s. En vooral is Breivik net als zijn grote voorbeeld beducht voor de islamisering van Europa.
Breivink bouwt voort op het gedachtegoed van anti-jihadisten, met als belangrijkste nieuwe element: het gebruik van geweld. Om de islamisering van Europa tegen te gaan, zo betoogt hij in zijn vijftienhonderd pagina’s tellende epistel 2083, A European Declaration of Independence, moeten ‘marxistisch/multiculturalistische krachten’ worden geëxecuteerd en islamieten ‘gedeporteerd’. Het zijn de grootheidswanen van een tweeëndertigjarige man. Volgens Breiviks groteske planning staan de executies en deportaties gepland tussen 2070 en 2083. De komende twintig jaar moet gebouwd worden aan een grote conservatieve beweging, en daarnaast moeten ‘clandestiene cellen’ alvast beginnen met ‘shock attacks’.
Dat de Noor een bijeenkomst van de jonge Noorse socialisten op het eilandje Utoya uitzocht als doelwit, is gezien zijn verwrongen wereldbeeld niet zo vreemd. Hij verklaarde na zijn arrestatie dat hij de volgende generatie van wat hij ‘Marxistisch/multiculturalistische krachten’ noemt, wilde uitschakelen. Breivik schrijft in het manifest voor zijn idealen te willen sterven. ‘Ik heb me hier mentaal heel lang op voorbereid en ben graag bereid mijn leven te offeren ten faveure van mijn Europese broeders en zusters.’

Vrij Nederland schreef eerder over de (vooral Amerikaanse) kopstukken uit de anti-jihadbeweging, die als één man achter Geert Wilders staan. Op 18 oktober 2007 kwamen deze sleutelfiguren voor het eerst bij elkaar tijdens de Counter Jihad Summit in Brussel. Daar sprak Robert Spencer een zaal vol belangstellenden toe. Spencer is de intellectueel van de anti-jihadbeweging. Hij schreef bestsellers als The Truth About Muhammed en maakt zich sterk voor een internationale beweging tegen islamisering. Spencer riep zijn aanhangers herhaaldelijk op te doneren aan het fonds van PVV-leider Geert Wilders, waaruit deze zijn advocaatkosten betaalde voor de inmiddels afgeblazen rechtszaak (een fonds dat, zoals VN beschreef, niet bestond. Donaties voor Wilders uit het buitenland belandden direct in de kas van de Stichting PVV, die niet transparant is).
Het is dezelfde Robert Spencer die door Anders Behring Breivik herhaaldelijk genoemd wordt in zijn manifest. Daarbij refereert Breivik 116 keer in voetnoten aan Spencers blog Jihad Watch. Diezelfde Spencer stond ook op de lijst van getuigen die Wilders wilde oproepen voor zijn verdediging in zijn rechtzaak. Uiteindelijk mocht Wilders slechts vier personen oproepen. Spencer viel af.
Op de bijeenkomst in Brussel in 2007 hadden zich zo’n beetje alle ‘leermeesters’ van Anders Behring Breivik verzameld. Zoals de Britse, van oorsprong Egyptische, Bat Ye’or, die onder meer het boek Eurabië schreef. Ook Bat Ye’or wordt door Breivik zeer bewonderd en zij is op haar beurt een groot bewonderaar van PVV-leider Geert Wilders. Nadat Wilders door de Amsterdamse rechtbank was vrijgesproken van haat zaaien en discriminatie van moslims, schreef ze een lovende brief die op de PVV-website is te vinden. Ze noemt Wilders ‘dapper’ en iemand die ‘een copernicaanse revolutie’ teweegbrengt.

Aanwezig in Brussel was ook Paul Belien, toen drijvende kracht achter de blog The Brussels Journal en niet vies van stevige uitspraken als: ‘In een democratische staat moet de overheid de burgers beschermen tegen de roofdieren. Indien de staat deze functie niet meer kan of wil uitoefenen, hebben de burgers het recht zichzelf te bewapenen.’ Breivik citeert Belien en The Brussels Journal 87 keer. Opvallend detail: Belien is sinds een jaar politiek adviseur van Geert Wilders en staat op de loonlijst van de PVV.
Andrew Bostom, Amerikaans blogger en auteur van The Legacy of Jihad, was de laatste spreker op de Counter Jihad Summit. Hij wordt ook verschillende keren in Breiviks manifest genoemd. Ook Bostom was een van de mensen die Geert Wilders tijdens zijn proces als getuige-deskundige wilde horen.
En dan was verder de Nederlandse arabist Hans Jansen in Brussel. Deze adviseur van Wilders en de PVV wordt door Breivik drie keer aangehaald in zijn manifest. Een van Jansens citaten is afkomstig uit een stuk dat hij in 2007 publiceerde in het inmiddels ter ziele gegane weekblad Opinio: ‘Een vreedzame samenleving die wil blijven bestaan en die vreedzaam wil blijven, zal wegen moeten vinden om zichzelf met niet-vreedzame middelen te verdedigen tegen mensen die niet vreedzaam zijn.’ Jansen zal vast bedoeld hebben dat leger en politie in het uiterste geval met geweld moet ingrijpen als terreurdaden dreigen. Maar het zijn woorden die bij Breivik blijkbaar in vruchtbare aarde vielen.

Van alle aanwezigen op de bijeenkomst in Brussel is er eentje die de meeste invloed heeft op Breiviks gedachtengoed: Fjordman, het pseudoniem van een Noorse blogger. Hij dook de afgelopen jaren op bij verschillende anti-islamblogs, waaronder Gates of Vienna en Atlas Shrugs van Pamela Geller, vooraanstaand lid van de anti-jihadbeweging en misschien wel de grootste bewonderaar van Geert Wilders. Breivik noemt Fjordman zijn ‘favoriete auteur’. Hij schrijft: ‘Onze standpunten komen vergaand met elkaar overeen. Met één uitzondering: ik ben een gewapende verzetsstrijder.’ En dat is inderdaad het grote verschil. Fjordman, die 111 keer met name wordt genoemd, en van wie Breivik hele lappen tekst overneemt, gaat flink tekeer tegen wat in zijn kringen de linkse elite wordt genoemd, en vanzelfsprekend ook tegen de oprukkende islam. Maar nooit suggereert hij het gebruik van geweld.
Direct na de aanslagen verschenen er berichten dat Fjordman en Breivik een en dezelfde persoon zouden zijn. Niet alleen omdat beiden van Noorse afkomst zijn, maar ook omdat Breiviks stijl lijkt op die van Fjordman. Breivik schrijft als een academicus, zijn manifest is doorspekt met voetnoten en historische referenties. Maar op de weblog Gates of Vienna ontkent Fjordman ten stelligste dat hij Breivik is. ‘Ik heb hem nooit ontmoet.’ Fjordman spreekt ook zijn afschuw uit over de gebeurtenissen: ‘Degene die deze aanslagen heeft gepleegd is een monster en verdient net zo weinig genade als hij overhad voor zijn ongewapende, onschuldige slachtoffers.’

Afstand nemen van de Noorse massamoordenaar, dat is niet alleen het devies bij Fjordman, maar bij alle vertegenwoordigers van de anti-jihadbeweging die door Breivik in zijn document worden aangehaald. ‘Vreselijke aanslag in Oslo, zo veel onschuldige slachtoffers van gewelddadige, zieke geest. PVV rouwt mee met nabestaanden en Noorse volk,’ twitterde Wilders vanaf het strand in Kroatië. Waaraan hij dinsdag in een nieuwe verklaring curieus genoeg toevoegde dat Anders Breivik ‘wil samenwerken met Al-Qaida’. Waar Wilders dit uit afleidt, blijft onduidelijk. In het manifest is er geen enkele aanwijzing voor.

Ook in de Verenigde Staten kwamen de anti-islambloggers afgelopen weekeinde onder vuur te liggen. ‘De blame game is begonnen,’ schreef Robert Spencer op Jihadwatch.org. ‘Het vermoorden van een stel kinderen heeft niets te maken met de verdediging tegen de wereldwijde jihad en de islamitische suprematie,’ aldus Spencer op zijn website. ‘Het heeft niets te maken met datgene waar we het over hebben gehad.’ De webmaster van de anti-islamblog Gates of Vienna benadrukte zondag, net als Spencer, dat ‘niemand in de anti-jihadbeweging ooit geweld heeft gepropageerd’.
Pamela Geller slaat op Atlas Shrugs als vanouds om zich heen. Ze noemt elke suggestie dat er een verband bestaat tussen haar en Breivik ‘ridicuul’. Als er iemand is die hem heeft aangezet tot geweld, zijn het volgens haar de islamisten. Waarom, zo vraagt ze zich af, stort de ‘islamistische/linkse machine’ zich nu op haar? Omdat ze één keer genoemd wordt in het manifest? En dat terwijl er ‘wereldwijd op wekelijkse, soms zelfs dagelijkse basis’ jihadisten actief zijn zonder dat de ‘mainstream media’ zich afvragen door welke ideologie de daders worden gedreven. Hoe zit het met de aanslag in Mumbai, zo vraagt Geller zich af. Waarom schrijft niemand over de motieven van de daders daar? Is het omdat het om de islam gaat? Omdat de media ‘Sharia-inschikkelijk’ zijn?

Zijn Fjordman, Bat Ye’or, Robert Spencer of Geert Wilders verantwoordelijk voor Breiviks daden? Natuurlijk niet. Maar dat de ideeën van de anti-jihadintellectuelen niets met de terreur in Oslo te maken hebben, is even onwaarschijnlijk.

De voormalige CIA-medewerker Marc Sageman zei het heel treffend in de New York Times afgelopen maandag. De anti-jihad beweging heeft altijd beweerd dat de salafisten Osama Bin Laden hebben voorgebracht. Op dezelfde manier, zo betoogt Sageman, hebben Spencer, Wilders en de anderen het met hun geschriften en uitspraken mogelijk gemaakt dat Breivik omhoog kwam. ‘Hun retoriek is niet vrijblijvend.’