In memoriam / Amy Winehouse 1983-2011

Bijna was ik vergeten waarom het nieuws van Amy Winehouse' dood, afgelopen zaterdagavond, me zo verdrietig stemde, en een beetje boos ook. Natuurlijk, tragisch is het; een straatkat die het leven in nuchtere staat niet kon verdragen. Een lief, beetje ondeugend meisje, dat de pech had dat haar hersenen zo geprogrammeerd waren dat ze altijd hongerde naar nog meer van dat wat haar te gronde richtte. Maar ja, zo zijn er meer. En je kunt niet de ellende van iedere arme ziel op je schouders nemen.

Er bleek nog een dvd in huis te slingeren, met de titel I told you I was trouble. Zo'n promo-geval van een paar jaar geleden, waarop de indertijd al zeer wankele levensloop van de zangeres opzichtig is schoongewassen, maar die ook beelden bevat van een auditie, in 2002, ten kantore van haar platenmaatschappij. Daar zit ze, een beetje mollig nog, ongemakkelijk heen en weer te schuiven op een stoel. Naast haar zit een jongen met een gitaar. Een minder inspirerende setting is nauwelijks denkbaar. En dan begint ze te zingen, heel even maar.

En ineens wist ik weer waarom het nieuws, waar iedereen feitelijk al jaren op zat te wachten, toch nog hard aankwam. Amy Winehouse was een echte. Zo moeilijk als het is om een begrip als 'authenticiteit' in woorden te vatten, te formuleren waarom het zo belangrijk is, zo makkelijk is het te herkennen. Als Amy Winehouse zong, volgde ze de kortste weg van haar hart naar haar stembanden. Er kwam geen denkwerk aan te pas, er was niets bedachts of bestudeerds aan, en ze had het zonder twijfel op geen enkele andere manier gekund. En dat is een zeldzaamheid, zeker in de mainstream van de muziekwereld van de eenentwintigste eeuw.

Ze had die 'zwarte' stem, die ze zelf niet zo bijzonder vond maar die dat wel was, natuurlijk ook maar cadeau gekregen. Maar zonder die ontwapenende echtheid had ze nooit bij zo veel miljoenen mensen die gevoelige snaar geraakt. De songs op haar succesplaat Back to Black schreef ze allemaal zelf, wat zeer uitzonderlijk is in haar genre. Ze bezong haar eigen muizenissen, die wellicht een tikje puberaal waren, maar daarmee nog niet minder oprecht. En zo gaf ze je het gevoel dat je haar leerde kennen. Dat klinkt misschien een beetje corny, zeker uit de pen van een volwassen man, maar goed: geen enkele andere zangeres van de afgelopen decennia, Madonna noch Britney, Lady Gaga noch Adele, wist iets dergelijks te bereiken.

Het was aftellen

Dat besef was weggezakt omdat ik simpelweg was afgehaakt. Back to Black verscheen inmiddels vijf jaar geleden. Haar komeetachtige opkomst werd gevolgd door een veel langere, zeer publieke downfall, die eigenlijk vrijwel gelijktijdig met het succes begon. Een paar maanden feest, een jarenlange kater. De muziek verdween naar de achtergrond, haar ellende en de soms verbijsterende stommiteiten die ze uithaalde, werden het verhaal.

Begrijpelijk, in zekere zin. Welke beroemdheid heeft het ooit zover laten komen dat een journaliste bij haar thuis op de bank zit, met de laptop van de zangeres op schoot, kijkend naar een slideshow waarbij haar zelfgemaakte hardcore seksfoto's voorbij komen? Wie heeft ooit tijdens een interviewsessie met de scherf van een spiegel de naam van haar geliefde in haar arm gekerfd?
Waar je zulk nieuws in het begin nog kon volgen uit bewondering en een zekere nieuwsgierigheid (zou ze er bovenop komen en nog zo'n mooie plaat maken?), werd het al snel niets anders dan voyeurisme. Die excessen van the rich and famous kunnen soms heus lekker smeuïg zijn, maar als je iemand elke dag een stap richting de dood ziet zetten, is het vooral pijnlijk.

En dat was wat we zagen. Smakeloze zielen tuigden de website whenwillamywinehousedie op, waar je een iPod kon winnen als je de juiste datum raadde. We hoorden zowel haar vader Mitch als haar moeder Janis in interviews verklaren dat ze rekening hielden met de dood van hun dochter. Een goede vriendin van mij, waarschijnlijk een van Amy's allergrootste fans in Nederland, sms'te zaterdagavond dat ze twee jaar geleden al om de zangeres gerouwd had. En daarmee vatte ze het eigenlijk goed samen - het was aftellen.

Alleen al via de voorpagina's van de tabloids kon je dat proces nauwgezet volgen. Elke keer als ze daarop verscheen, was er iets minder van haar over. Hartverscheurende bijkomstigheid was dat Amy Winehouse ooit - voordat ze zichzelf uithongerde, volstouwde met drugs en drank, een tatoeage van een borstzakje (met daarboven 'Blake's') boven haar linkerborst liet zetten, een nogal potsierlijke boobjob nam, zich nog verder uithongerde en nog meer drank en drugs naar binnen gooide - een ongelooflijk mooi meisje was. Mooi op een sensuele, zeer onconventionele manier. Ronnie Spector meets Sophia Loren, ergens op Coney Island. En dat is nog maar heel kort geleden.

Romantische mythe

In de afgelopen jaren zijn het vooral talentlozen geweest die publiekelijk (net niet helemaal) wegkwijnden. Britney Spears, Lindsay Lohan - dat niveau. Mettertijd werd Amy Winehouse steeds vaker in dat rijtje genoemd. Nu ze is overleden, hoort ze volgens velen opeens tot de 'Forever 27-club', een illuster gezelschap dat omringd is met de geur van de romantische mythe van de artiest die voor ons lijdt en ten onder gaat. Los van de vraag of die hardnekkige mythe niet sowieso een beetje kinderachtig is (Kurt Cobains moeder sprak liever van 'the stupid-club'): hoort Amy Winehouse er wel in thuis?

Zanger Rufus Wainwright, zelf goed bekend met zelfdestructief gedrag, maar net op tijd bij zinnen gekomen, voelde zich vier jaar geleden al geroepen om daar een kanttekening bij te plaatsen. De fascinatie voor de lijdende artiest viel volgens hem beter te begrijpen als er een verband lijkt te zijn tussen de zelfdestructie en de muziek. 'Vandaag de dag heb je artiesten die misschien vergelijkbaar gedrag vertonen als Jeff Buckley en Kurt Cobain,' zei hij in Vrij Nederland, 'maar ze leggen niet dezelfde sensibiliteit in hun muziek. Amy Winehouse is zeer getalenteerd, een fantastische zangeres, maar ze gebruikt haar donkere kant niet om te creëren. Haar excessen zijn geen groots, verheven romantisch gebaar, ze zijn jammer genoeg eerder dwaas.'

Amy Winehouse' talent had volgens Wainwright dus weinig te maken met haar zelfdestructieve neigingen. Goed, ze gaf haar plaat een 'donkere' titel als Back to Black en je kunt zeggen dat ze met haar single 'Rehab' al het naderende onheil vol in het gezicht uitlachte. Maar dat is achteraf geïnterpreteerd. Bij verschijnen klonk het eerder als tamelijk onschuldige, jeugdige overmoed. Ik vermoed dat Rufus Wainwright een punt had: was Winehouse erin geslaagd clean te worden en haar leven weer op de rails te krijgen, dan was er geen reden geweest om aan te nemen dat daarmee de bron van haar creativiteit zou zijn opgedroogd. En dat maakt haar dood nóg een tikje wranger.

Old voice, modern girl

'Elke generatie heeft zijn eigen Amy Winehouse,' zei radiopresentator Andrew Makkinga zaterdagavond in Nieuwsuur. De gedachte dringt zich op dat de generatie die Amy Winehouse als haar 'eigen Amy Winehouse' heeft, er toch wat bekaaid van afkomt. Want de oogst is mager: twee platen maakte ze, waarvan er maar één het predikaat 'klassieker' verdient. Na Back to Black volgden er welgeteld nul mooie liedjes (de hit 'Valerie' werd weliswaar later uitgebracht, maar was al eerder opgenomen), en heel veel nare bijsmaak. Was haar stem in goede tijden zo bijzonder omdat ze altijd net een tikje naast de tel zat, de afgelopen jaren hoorden we een zangeres die vrijwel permanent 'off' was. Zozeer dat ik maar liever niet meer luisterde. Haar plaats in de muziekwereld is trouwens allang ingenomen door Adele: een stem die heel gewoontjes afsteekt tegen die van Winehouse, maar een persoonlijkheid die beter bestand lijkt tegen de schijnwerpers.

Amy Winehouse' dood zal de legendevorming geen kwaad doen. Nu al is haar muziek niet aan te slepen. Binnenkort volgen ongetwijfeld de postuum uitgebrachte opnames, waarbij het wijs is om te onthouden dat die bij leven van de zangeres allemaal werden afgekeurd. Op één na. Kort voor haar dood nam Winehouse nog een duet op met Tony Bennett. De oude crooner was naar verluidt diep onder de indruk van die 'old voice in a modern girl'. Het zal vast mooi klinken, dat 'Body and Soul', maar het blijft toch een platgespeelde jazzstandard met een uitgerangeerde zanger. De vraag of het talent van Amy Winehouse werkelijk zo groot was als je op grond van die ene plaat kon vermoeden, zal onbeantwoord blijven. En dat is frustrerend.

Niettemin: wie zich over twintig jaar afvraagt hoe de late jaren nul klonken, zal zonder twijfel uitkomen bij Back to Black als een van de bepalende platen van die tijd. En vooral bij 'Rehab', het nummer dat haar beroemd maakte, en tegelijkertijd, o huizenhoge ironie, in drie-minuut-zoveel een beknopte samenvatting biedt van het drama dat zich de jaren daarna zou voltrekken. Over twintig jaar zal het niet meer uitmaken dat Amy Winehouse wel degelijk menige rehab-kliniek van binnen zag - zij het telkens zeer kortstondig. Wat overblijft is: iedereen zei het, ik deed het lekker niet, en nu ben ik dood. Daarmee is het niet alleen een geweldig nummer van een geweldige zangeres, maar waarschijnlijk ook de meest onnozele zwanenzang aller tijden.