In de expositieruimte van kraakpand Schijnheilig hebben zich zo'n dertig mensen verzameld. Aan de muur hangen werken van de achtentwintigjarige Floris Solleveld. Schilderijen, maar ook grafisch vormgegeven teksten als 'Pas op, die man achter je kan een terrorist zijn' en 'Contemporary art is dead as a dodo'. De prille kunstenaar - hij studeerde filosofie - staat te glimmen. Het is zijn eerste expositie en Solleveld (in pak, met gepoetste schoenen en een Nike-bril) is tevreden over de opkomst.

'Schijnheilig is een hechte familie,' zegt hij. 'Dus komen er veel mensen.' In de gang hangt een bord waarop staat dat het kraakpand aan de Amsterdamse Passeerdersgracht 'a squatted autonomous non commercial cultural centre' is. Toegang verboden voor 'vips' en 'assholes'. Op een stellingkast ligt het blad Directe actie! van de Anarchistische Groep Amsterdam, met daarin een oproep voor donaties ('vijftien euro zou ons al enorm helpen'). Verderop is de grote zaal, waar een paar keer per week optredens en debatten worden georganiseerd, en een voormalige collegezaal waar films worden vertoond.

Deze avond is het er leeg. Voor bier wordt een donatie van een euro gevraagd, voor een glaasje fris vijftig eurocent, staat op een schoolbord boven de bar. Aan de muur in een gang hangt een vergeelde poster waarop een feest wordt aangekondigd met dj Jean. Entree vijftien gulden. Dat was in 1998, toen hier nog de sociëteit van studentenvereniging Pigmentum van de toenmalige Hogeschool voor Economische Studies (HES) was gevestigd. Op een andere muur heeft iemand 'regering krijg de tering' gekalkt. Inmiddels is in de expositieruimte een performance begonnen: drie mannen lezen door elkaar passages voor en houden af en toe een pauze. 'Het kan zijn dat u het niet kunt volgen,' zegt een van de mannen voordat ze beginnen. 'Maar dat is juist de bedoeling.'

Kraakpand Schijnheilig groeide de afgelopen maanden uit tot hét symbool van verzet tegen de omstreden Wet kraken en leegstand die door de regering Rutte werd ingevoerd. Wie zijn de krakers van Schijnheilig?

Teringbende

Op zaterdag 9 januari 2010 kwam op het hoofdkantoor van de politie aan de Lijnbaansgracht rond twee uur 's middags de melding binnen dat een groep krakers met 'planken en matrassen' op straat is gesignaleerd. Ze stonden bij de Passeerdergracht 23-25, een oud schoolgebouw waar jarenlang de Hogeschool voor Economische Studies had gezeten.

Student cultuurwetenschappen Tobias (24) is een van de krakers. Hij maakt deel uit van Schijnheilig, een collectief dat al zeven jaar in verschillende Amsterdamse kraakpanden culturele activiteiten organiseert, van poëzieavonden tot filosofische debatten, van filmvoorstellingen tot theater. 'We hadden het pand aan de Passeerdersgracht al een tijdje op het oog,' zegt Tobias. 'Op één verdieping zat tijdelijk een basisschool. De rest was leeg, en al jaren.' Op vrijdag 8 januari, na de kerstvakantie, was de verhuizing van de basisschool voltooid. Verhuizers hadden de laatste dozen ingeladen. De kraak verliep vervolgens voorspoedig. Koevoet tussen de deur en de groep was binnen. 'Het was er echt een teringbende,' zegt Femke Kaulingfreks (29), een filosofe die bezig is met haar promotie. 'In een van de ruimtes was het plafond naar beneden gekomen. Overal lagen dikke lagen stof. Toch dacht ik vanaf het eerste moment: dit is een goed pand. Vreemd dat de Rijksgebouwendienst het bijna tien jaar heeft laten leegstaan.'

Het kwam niet bij de krakers op om de rest van het pand ook te kraken - op de bovenliggende verdiepingen lonkten vierentwintig lege klaslokalen. 'We wilden de twee antikrakers die in dat andere deel van het pand zaten niet dwarszitten,' zegt Femke.

Pas nadat de krakers binnen waren, arriveerde de politie. De agenten constateerden in hun proces-verbaal droogjes dat er inderdaad sprake was van 'leegstand'. Er werd gesproken over de stoppenkast, die in het gekraakte gedeelte werd aangetroffen. Femke en Ernst van den Hemel, een filosoof die promoveert op de teksten van Calvijn, beloofden dat 'de gebruikers van het andere gedeelte hier bij mogen'. De agenten waarschuwden de krakers dat er overal planken en losse elektriciteitsdraden lagen. Maar dat was geen probleem, onder de aanwezigen waren ook elektriciens.

Inmiddels was ook Eyk Backer ter plaatse verschenen. Als directeur van Zwerfkei Bewaring BV verzorgde hij in opdracht van de eigenaar, de Rijksgebouwendienst, het tijdelijk beheer van het pand. Toen de lagere school in het pand zat, zaten er op de begane grond al drie ateliergebruikers via Zwerfkei. Backer had voor de bovenliggende lokalen de invulling door ateliergebruikers en kunstenaars al voorbereid. Backer: 'Ik heb het Openbaar Ministerie direct laten weten dat de krakers er meteen uitgezet konden worden. Nummer 23, het gekraakte deel, is een geheel met nummer 25 dat al door ons werd gebruikt. Het vormt één kadastraal nummer. Er was dus sprake van gebruik van het gehele pand. Dan is er sprake van lokaalvredebreuk en huisvredebreuk! Maar het OM twijfelde. Er werd geen actie ondernomen. Dat vind ik nog steeds onbegrijpelijk.'

De krakers van Schijnheilig gingen meteen aan de slag. Diezelfde avond nog opende een eerste expositie aan de Passeerdersgracht.

Culturele vrijhaven

In Nederland waait sinds de laatste verkiezingen een stevige rechtse wind, waarbij krakers worden weggezet als crimineel en gewelddadig. Maar in de hoofdstad kan een kraakpand als Schijnheilig nog steeds op veel sympathie rekenen. 'Mijn favoriete plek in Amsterdam,' noemt GroenLinks-raadslid Tamira Combrink het pand aan de Passeerdersgracht. Nachtburgemeester en dj 100% Isis betoonde zich ook enthousiast over Schijnheilig, juist nu 'creatief talent wegtrekt en culturele vrijhavens worden opgedoekt'. Het hoofd van de mediaprogrammering van debatcentrum De Balie Eric Kluitenberg roemt de samenwerking met Schijnheilig tijdens het ElectroSmog Festival. 'De inzet van de mensen van Schijnheilig, die zich zonder een enkele vergoeding toeleggen op het bevorderen van het culturele klimaat in Amsterdam, was bijzonder groot,' aldus Kluitenberg in een brief. 'Schijnheilig biedt de mogelijkheid voor een nieuwe generatie om zich op actieve wijze bezig te houden met kunst en cultuur in de stad. Wij zien in Schijnheilig een plek van groot publiek belang, en spreken onze steun uit in de strijd om haar voortbestaan.'

Op 18 februari 2010 nam de deelraad van stadsdeel Centrum een motie aan waarin de Rijksgebouwendienst werd opgeroepen in gesprek te gaan met de krakers over mogelijke verkoop van het pand. Schijnheilig zet zich immers in voor 'de ontwikkeling van een laagdrempelig cultureel centrum' en de binnenstad moet volgens de deelraad 'een plek blijven waar het rare, het ongewone en het niet-commerciële een plek kan vinden'. Mooie woorden, maar de deelraad levert er niet de benodigde miljoenen bij om het pand aan te kopen. Bestuurders van stadsdeel Centrum willen op dit moment niet reageren.

Grote woorden

De krakers van Schijnheilig zijn vrijwel allemaal geboren toen de grote kraakrellen in de jaren tachtig ('Geen woning, geen kroning', de slag om de Lucky Luyk, de slag om de Vondelstraat) in volle gang waren.

Een enkeling is zelf opgegroeid in een kraakpand ('mijn ouders wonen daar al sinds de jaren zeventig'), de meesten begonnen met kraken tijdens hun studententijd. Het merendeel van de Schijnheiligers is net afgestudeerd. De één werkt bij een milieuvriendelijk internetbedrijf, de ander is aan het promoveren.

Kraken anno 2011 doe je naast je werk of studie, heel anders dan in de jaren tachtig, toen het een way of life was. Wat níét is veranderd sinds de jaren tachtig: de grote woorden (burgemeester Eberhard van der Laan wordt uitgemaakt voor 'lokale Wilders aan de Amstel' en 'leegstandsburgemeester'). Ook het principe van de basisdemocratie is still going strong. Bij Schijnheilig zijn geen leiders of voorlieden, wordt keer op keer benadrukt. De wekelijkse vergaderingen duren dan ook, net als in de jaren tachtig, eindeloos. Wat ook niet is veranderd, is het wantrouwen ten opzichte van de politie ('er lopen altijd provocateurs rond in demonstraties'), de onderlinge camaraderie en de bereidheid de wet te overtreden ('het is de plicht van iedere burger om zelf af te wegen of een wet rechtvaardig is of niet'). Geweld als reactie op 'politierepressie' wordt niet bij voorbaat veroordeeld. Zelf geweld gebruiken? Dat is niet iets wat de woordvoerders van Schijnheilig snel zullen doen. 'Ik ben niet zo'n stenengooier,' zegt de een. 'Als demonstranten zomaar met dingen gaan gooien, dan heb ik daar helemaal niets mee,' zegt de ander.

De vaste kern van Schijnheilig kent elkaar van de universiteit, of ze hebben elkaar ontmoet tijdens de protesten tegen het beleid van de toenmalige staatssecretaris van Onderwijs Mark Rutte in 2004 en 2005. 'De passiviteit onder studenten irriteerde ons,' zegt Femke Kaulingfreks, die vanaf het begin bij het initiatief betrokken was. 'We wilden mensen wakker schudden. Niet alleen als het om onderwijs ging. Ook op het gebied van cultuur. Kijk nou naar een stad als Amsterdam. Het Concertgebouw of Paradiso? De kaartjes zijn ongelofelijk duur. En het is altijd passief consumeren. Wij wilden dat er interactie plaatsvond, dat bezoekers zelf ook gingen meedoen.'

In 2004 kraakte een groepje een leegstaande winkel aan de Heiligeweg (vandaar 'Schijnheilig'), in het hart van Amsterdam. Daar werd een galerie geopend waar jonge kunstenaars hun werk konden tonen. De kraak was een statement tegen de verregaande commercialisering van de Amsterdamse binnenstad, waar het inderdaad voor beginnende kunstenaars zo goed als onmogelijk is zonder financiële middelen te exposeren. Naast de opeenvolgende kraken - na de Heiligeweg volgden er nog vier - organiseerde de groep ook een onregelmatig terugkerend festival, Damoclash, dat vorig jaar meer dan duizend bezoekers trok.

Nu, aan de Passeerdersgracht, komt alles samen: een expositieruimte én de mogelijkheid om optredens en debatavonden te organiseren én een ontmoetingsruimte voor gelijkgestemden en wie verder langs wil komen.

Critici vragen zich af waar de mensen van Schijnheilig zich druk over maken. Er zijn toch al tal van broedplaatsen waar jonge mensen kantoren kunnen huren? Het voormalige Volkskrantgebouw, de NDSM-werf, Pakhuis Wilhelmina, de voormalige Filmacademie aan de Overtoom. 'Dat klopt,' zegt Floris Hesseling (32), die fotografie studeerde en werkt bij het internetbedrijfje Greenhost. 'Maar dan zijn er altijd financiële voorwaarden. Je moet baromzet garanderen, je moet huur betalen voor een kantoortje, er is bureaucratie, je moet je verantwoorden. Wij willen dat alles gratis is, we willen ad hoc kunnen programmeren, we willen experimenten aangaan, we willen de humuslaag zijn van Amsterdam.'

Miljoenenwinst

De Rijksgebouwendienst kocht de voormalige panden van de HES - behalve de Passeerdersgracht ook het monumentale gebouw aan het om de hoek gelegen Raamplein - in 2002 voor 14,5 miljoen euro van de later in opspraak geraakte zakenman Erik de Vlieger. Die had de panden twee maanden eerder voor twee miljoen minder gekocht van andere zakenmensen, die op hun beurt een half jaar dáárvoor 9,7 miljoen euro aan de HES hadden betaald. In nog geen jaar tijd waren de panden dus maar liefst vijf miljoen euro meer waard geworden. De vermoorde Willem Endstra speelde een belangrijke rol bij de transacties: hij trad op namens Erik de Vlieger. In de roemruchte 'achterbankgesprekken' die na zijn dood publiek werden, pochte hij tegenover rechercheurs over de miljoenenwinst die er op was gemaakt.

De Rijksgebouwendienst kocht de panden van De Vlieger omdat er plannen waren voor uitbreiding van de nabijgelegen rechtbank. Dat ging uiteindelijk niet door. Tijdens de verbouwing van het Barlaeus Gymnasium trokken de leerlingen voor twee jaar in enkele lokalen aan de Passeerdersgracht, en de afgelopen jaren zat er dus tijdelijk een basisschool. En nu wil de Rijksgebouwendienst het pand verkopen, laat een woordvoerder weten.

Positieve sfeer

In de eerste maanden na de kraak lieten de autoriteiten Schijnheilig ongemoeid. Weliswaar deed de Rijksgebouwendienst aangifte van lokaalvredebreuk, maar het Openbaar Ministerie gaf daaraan geen opvolging. Tientallen krakers gingen aan het werk om de verwaarloosde ruimtes op te knappen. 'We huurden steigers om de plafonds te kunnen witten,' zegt Tobias. 'We kregen donaties en betaalden de rest uit eigen zak. We schrokken wel van de kosten. Die liepen in de duizenden euro's.'

De verhouding met de antikrakers die bovenliggende ateliers bevolken, is goed. 'Galerie Schijnheilig brengt een positieve sfeer mee in de buurt en het lijkt mij van het grootste belang dat zij hun activiteiten verder kunnen ontplooien,' schreef een van de gebruikers op verzoek van de verdediging van de krakers in een brief. 'Ook voor mij als "antikraak"-kunstenaar is de aanwezigheid van een cultureel platform in de nabijheid van grote waarde.'

Een buurman laat weten dat hij 'aanvankelijk' enige problemen had met de bezoekers van het kraakpand. De stoep stond vol geparkeerde fietsen en mensen die Schijnheilig laat in de nacht verlieten, stonden vaak voor de deur na te praten. Maar: 'Na een gesprek met de organisatoren is dit door hen in goede orde opgelost.' Schijnheilig gaat tegenwoordig nooit later dan half een dicht, zo staat op de deur te lezen. Bezoekers wordt verzocht hun fiets om de hoek te stallen.

De contacten met de eigenaar, de Rijksgebouwendienst, waren de eerste periode constructief. Er werd zelfs gesproken over een 'gebruikersovereenkomst', waardoor de krakers tot de verkoop zouden kunnen blijven zitten. Maar de onderhandelingen werden in april 2010 verstoord. Toen liet het Openbaar Ministerie weten alsnog te willen ontruimen, op grond van het 'aangevulde dossier'. Schijnheilig spande een kort geding aan in de mening dat de kraak rechtmatig was. Tot een zitting kwam het niet. Het Openbaar Ministerie bedacht zich: de ontruiming werd afgeblazen. Volgens de advocaat van Schijnheilig, en later bevestigd door de Staat, omdat het een negatieve uitspraak door de rechtbank verwachtte. Tot gesprekken met de Rijksgebouwendienst kwam het niet meer.

Gaatjesschoenen

Op 30 september 2010, een dag voor de invoering van het landelijk kraakverbod, organiseerde Schijnheilig een debatavond in de voormalige collegezaal. Ook aanwezig: D66-raadslid Sebastiaan Capel. 'Mijn ruitjesoverhemd, jasje en gaatjesschoenen waren niet de beste entree,' schreef hij over dat bezoek op zijn weblog. Maar toch groeide hij uit tot de held van de avond. Het raadslid had namelijk twee dagen eerder een motie ingediend dat ook na de invoering van het kraakverbod niet zou worden ontruimd bij leegstand. Toen dat tot het publiek doordrong, ging er gejuich op.

Maar de wet is de wet, vond burgemeester Eberhard van der Laan. 'Amsterdam moet er aan geloven,' zei hij in de raad. Hij zou 'niet met gretigheid' maar ook niet 'weigerachtig' meewerken aan de uitvoering van de wet. Bij Schijnheilig waren ze op alles voorbereid. Ontruiming op korte termijn was een reële mogelijkheid geworden nu kraken strafbaar werd. Van de laatste avond voor de invoering van de wet maakten ze een vrolijke boel. Bezoekers konden een mug shot van zichzelf laten maken met een bordje 'ik ben crimineel'. En vlak voor de klok twaalf sloeg, werd er met elkaar afgeteld. 'We hebben champagne geschonken en tegen elkaar gezegd: maar we gaan wél door,' zegt filosoof Ernst van den Hemel.

Een dag later was er van de vrolijkheid weinig over. Een aanvankelijk vreedzame demonstratie tegen het kraakverbod liep in de Spuistraat helemaal uit de hand. Een auto ging op z'n kant en er werd met stenen gegooid. Het was de eerste keer in lange tijd dat krakers en politie zo op elkaar botsten. Een persfotograaf kreeg rake klappen van een politiecommandant en kreeg naar eigen zeggen te horen dat 'pottenkijkers van de pers ongewenst' waren. Ook de negentienjarige demonstrante Ruby kreeg rake klappen van de politie en werd met een scheur in haar schedel afgevoerd. Een rapport van de rijksrecherche naar aanleiding van dit incident wordt een dezer weken verwacht. Verschillende krakers kregen via snelrecht werkstraffen wegens openlijke geweldpleging.

De Schijnheiligers liepen wel mee, maar niet in de voorste linies. Ook gooiden ze geen stenen. Wel stonden ze pal achter de krakers die dat wél deden, want die zouden zijn geprovoceerd door de politie. 'Het was een enorme veldslag,' zegt Tobias. 'Dat had ik nog nooit meegemaakt. Ik ben daar wel van geschrokken.' Planoloog Wessel ging weg voor de rellen uitbraken. 'We hadden die avond een bijeenkomst met een filosofietijdschrift, daar moest ik nog van alles voor doen.'

Recht op wonen

Op 3 oktober liet de gemeente weten dat Schijnheilig op de lijst stond om ontruimd te worden. Het Openbaar Ministerie was inmiddels van mening dat elk pand dat gekraakt was na de invoering van de Wet zonder voorafgaande aankondiging kon worden ontruimd. Schijnheilig startte een proces om ontruiming te voorkomen, maar kreeg ongelijk van de rechtbank. Vervolgens besloot het hof in Amsterdam op 3 november na een 'turbo-spoed-appèl' dat er niet ontruimd mocht worden zolang het zich niet had uitgesproken over de nieuwe Wet kraken en leegstand. In die wet stond dat krakers zonder tussenkomst van de rechter konden worden uitgezet. Inmiddels zette het hof in Den Haag daar op 8 november een ferme streep door. Krakers moeten wel degelijk de kans krijgen een kort geding aan te spannen, vonden de raadsheren. Het recht op wonen is immers een van de grondrechten van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Een inbreuk op een grondrecht moet vooraf kunnen worden getoetst - achteraf, na een ontruiming, biedt uiteraard geen effectieve rechtsbescherming - en in de wet is daarvoor niets geregeld.

Op 1 maart 2011 wees het hof in Amsterdam definitief arrest in de zaak van Schijnheilig, en deed nog een schepje bovenop het Haagse arrest. De rechter moet in elke zaak steeds weer een belangenafweging maken. Als de eigenaar bijvoorbeeld geen concreet plan heeft met het pand, mogen de krakers blijven zitten. De jarenlange praktijk in Amsterdam (niet ontruimen voor leegstand) lijkt zo door de rechterlijke macht weer in ere te worden hersteld.

Voordringers

Hoe nu verder? Het College van procureurs-generaal heeft inmiddels een richtlijn opgesteld voor uitzettingen, waarbij krakers alsnog de kans krijgen naar de rechter te stappen. De Rijksgebouwendienst laat weten het pand aan de Passeerdersgracht nog steeds te willen verkopen.

Burgemeester Eberhard van der Laan sprak in de gemeenteraad de afgelopen maanden stevige taal. De krakers van Schijnheilig zijn wat hem betreft 'voordringers' die er zo snel mogelijk uit moeten. De raadsleden, ook die van zijn eigen PvdA, zijn verontrust over de daadkracht van de burgemeester. Is het niet zo dat er 'zeer waardevolle activiteiten' worden ontplooid, vraagt fractievoorzitter Frank de Wolf zich af. En heeft de burgemeester dat niet zelf in een eerder stadium gezegd? Kan Van der Laan niet proberen die activiteiten te behouden en misschien zelfs uit te breiden? Fractievoorzitter Marieke van Doornick van GroenLinks deed een beroep op de burgemeester om te bekijken of 'de situatie van de mensen die er nu zitten legaal kan worden gemaakt'. Maar Van der Laan ziet geen problemen, zegt hij. Op de plek waar nu de krakers zitten, moeten gewoon tijdelijke gebruikers en ateliers van Zwerfkei komen.

En zo lijkt er een nieuwe ronde van rechtszaken te komen rond Schijnheilig aan de Passeerdersgracht. Of toch niet?

'We zijn sinds kort in gesprek met Van der Laan. Het college van de burgemeester heeft ons benaderd,' zegt Ernst van den Hemel op de avond van de opening van Floris Solleveld. 'Ze willen bekijken of we hier tot de verkoop legaal kunnen blijven.' De krakers worden bij de onderhandelingen bijgestaan door Urban Resort, een bureau dat zich heeft gespecialiseerd in het legaliseren van kraakpanden en het inrichten van goedkope werkruimtes voor de culturele en creatieve sector, zoals bijvoorbeeld het voormalige Volkskrantgebouw. 'Het is een typisch Amsterdamse manier van werken. Blaffen in de raad, maar wel tot een deal proberen te komen,' zegt Eric Duivenvoorden van Urban Resort, zelf oud-kraker uit de jaren tachtig en auteur van Een voet tussen de deur, een standaardwerk over de kraakscene in Amsterdam.

Is het dan eind goed al goed? Kraker Ernst: 'Als de burgemeester wil nadenken over het voorkomen van verkrotting in plaats van te ontruimen, willen wij het gesprek best aangaan. Het gaat ons niet alleen om deze plek, maar ook om leegstand in de rest van de stad. Het ligt aan de voorwaarden die worden gesteld. Het zou voor ons de eerste keer zijn dat we een afspraak zouden maken met een huiseigenaar. We moeten oppassen dat we ons niet laten inkapselen.'