31-01-2009
Door Margalith Kleijwegt
Foto’s: Loubna Assarrar en Meryem Yildirim

Winsemius ‘adopteerde’ het Vader Rijncollege. Margalith Kleijwegt ging er heen. Verslag van een gewone dag op een bijzondere school.

'Ik ben net wakker, meester,' zegt een leerling, de slaap nog in zijn ogen. Het is half negen 's ochtends, het Vader Rijncollege in Utrecht stroomt langzaam vol. Elke dag ontvangen de directeur, de pedagogisch geschoolde conciërge/beveiliger en een teamleider volgens een vast protocol de leerlingen. Wie te laat is, krijgt een gele kaart - dat betekent de volgende dag om kwart over acht op school zijn. Op deze vmbo-school voeren de leerlingen zelf de administratie over hun absentie, als onderdeel van hun opleiding.

Sputterend worden er bij het conciërgehokje een paar gele kaarten opgehaald. Ze konden er niets aan doen, verzuchten de jongens, de bus was laat. De teamleider is onverbiddelijk, de leerlingen nemen hun verlies.

Veilig gevoel
De school nam in 2004 de beslissing om van koers te wijzigen. Tot dan toe werd er keurig Engels en wiskunde gegeven, maar directeur Engbers had sterk de indruk dat dat niet voldoende was. 'We vonden dat we ons meer moesten richten op hun leven later en de aansluiting op het middelbaar beroepsonderwijs. Ze moesten leren plannen, een normaal gesprek kunnen voeren. Dat leek ons belangrijker dan de stelling van Pythagoras.'

Een deel van de leerlingen op het Vader Rijncollege hoort bij wat Winsemius in zijn rapport over vroegtijdig schoolverlaters 'de overbelasten' noemt. 'Ik ben soms verbaasd dat deze jongens en meisjes het opbrengen om 's ochtends naar school komen,' zegt Engbers. 'Een aantal van hen hebben het werkelijk zwaar, ze runnen het huishouden omdat hun ouders hun leven nauwelijks aankunnen. Vader zit in de gevangenis, vaak zijn ouders ook uit elkaar. Hier voelen ze zich prettig, en dat bevordert hun schoolprestaties.' De helft van de school is op de oude voet doorgegaan, op de bovenverdieping wordt nog steeds op de traditionele manier wiskunde en Engels gegeven. Leraren hoefden niet mee te doen. Zo voelde niemand zich onder druk gezet.

De benedenverdieping werd omgebouwd tot een grote ruimte met in het midden een lange ovale tafel waar tientallen computers staan. Achterin zijn praktijkruimten, een autowerkplaats en een proefkeuken.

Als leerlingen concrete opdrachten kunnen uitvoeren, is de gedachte, als ze praktisch goed functioneren, zullen ze later beter gedijen. Of ze nu een vogelhuisje moeten bouwen of ergens de catering verzorgen, op deze benedenafdeling gaat het allemaal om communicatie, het opstellen van werkplannen, de uitvoering ervan en het reflecteren op wat je hebt gedaan.

'Leraren zijn geen soloartiesten,' benadrukt teamleider en wiskundeleraar Lennart Jansen. 'Wij leren kinderen sterk in het leven te staan.' Docenten op het Vader Rijncollege moeten veel meer samenwerken dan op andere scholen. 'Wanneer je als team werkt, kun je leerlingen beter begeleiden. Ik begrijp docenten wel die het liefst in hun eigen lokaal staan, daar zijn ze heer en meester, maar je moet je ook afvragen wat de leerlingen eraan hebben. En onze leerlingen zijn meer gebaat bij een andere aanpak.'

Het 'natuurlijk leren', zoals Engbers zijn methode noemt, vergt veel van de leraren. Deze leerlingen onthouden dingen beter als ze de kennis in de praktijk toepassen, is de gedachte. Dus als een klas zorg&welzijn een lunch voor gasten moet klaarmaken, krijgen de leerlingen meteen les in voedingsleer. Het contact tussen docent en leerlingen is direct en persoonlijk, er wordt voortdurend overlegd over hun sociale vaardigheden. Voeren ze de opdracht wel goed uit? Is hij of zij wel beleefd?

Engbers is zeer positief over de resultaten tot nu toe. 'Leerlingen en leraren zitten niet meer de hele dag met elkaar opgesloten in een leslokaal, er zijn ook minder incidenten.' En de overstap naar het mbo gaat veel makkelijker. Als leerlingen, wat natuurlijk voorkomt, uit de bocht vliegen, gaan ze naar de rebound-klas, een rustig lokaal waar ze extra structuur en aandacht krijgen. Jacky, Nederlands kampioen worstelen in de categorie dertien- tot zestienjarigen, zit al een paar weken in de rebound. Over niet al te lange tijd kan hij weer terug naar zijn eigen klas. Zijn vorderingen worden nauwkeurig bijgehouden. Voortdurend moeten de leerlingen in deze klas hun eigen gedrag onder ogen zien. Op het bord staan de taken waar ze aan werken. Serkan: 'Ik werk in alle situaties rustig door.' Mohammed: 'Ik spiegel me aan de positieve kanten van mijn klasgenoten.' Ismael: 'Ik accepteer gezag.'

Leren sms'en
Meryem en Loubna, leerlingen uit de vierde klas, zorgen ervoor - ook een opdracht - dat de verslaggever gedurende de dag op tijd van de ene naar de andere leraar wordt geloodst. Bovendien maken ze de foto's bij dit verhaal; zo geven ze hun indruk van de school.

We lopen gedrieën naar de Johanneskerk, waar twaalf leerlingen van de afdeling techniek ouderen uit de buurt leren sms'en. Onderweg vertelt Meryem, die secretaresse wil worden, dat ze graag weer eens met haar neus in de boeken zou willen zitten. 'Ik leer nu verslagen maken en nette zinnen schrijven, maar ik zou ook graag uit boeken willen leren.' Schoolboeken zijn taboe bij het natuurlijk leren, maar directeur Engbers wil daar verandering in brengen. 'Leerlingen die per se een boek voor zich willen hebben, moeten die gelegenheid krijgen.'

In een achterzaaltje van de kerk luisteren de cursisten ingespannen naar de aanwijzingen van de leerlingen. Met oefenteksten als: 'Hoi, kom je vanavond eten', en 'Ik hou van je', wordt de ouderen de finesses van het sms'en bijgebracht. De jongeren tonen engelengeduld.

'Ik heb een goeie docent,' constateert een van de cursisten tevreden. Hij is in de zeventig, draagt een gehoorapparaat en begrijpt nu eindelijk hoe hij een berichtje kan versturen.

De les, georganiseerd door buurtcentrum De Wissel en welzijnsinstelling Cumulus, eindigt met een wedstrijd. De ouderen moeten de tekst 'wij kunnen sms'en' met hun naam eronder opsturen naar docente Sanne Peters. Winnares Door geeft haar prijs trots aan haar vijftienjarige leraar. Dankbaar schrijven de cursisten een kort verslagje. Bij het afscheid neemt een van de cursisten de kleinste leerling met ogen vol kattenkwaad terzijde. Ze pakt hem stevig vast, kijkt hem aan en roept: 'En nou geen rottigheid meer uithalen!'

Geduld is belangrijk

Sjaak Luitjes, leraar natuurkunde en lid van het managementteam - en 'slapie' van Winsemius op een schoolreis naar Parijs:

'Twee jaar geleden gingen we op schoolreisje naar Parijs. Het hotel was het goedkoopste van het goedkoopste, echt een beetje shabby. Ik deelde een kamer met Winsemius; een van onze leerlingen had hem meegevraagd. Zo'n hoge pief, dat maakte wel indruk op me, ik zag hem nog steeds als minister. Maar het ging goed, hij deed volop mee. Zelfs voor hem was het soms doodvermoeiend. Neem de avond van de metrodropping: leerlingen moesten in verschillende groepjes vanuit een onbekend station terug naar het hotel zien te komen. We zaten in de foyer op de laatste equipes te wachten. Winsemius trok het op een bepaald moment niet meer, hij doezelde weg en zat te slapen in zijn stoel. Maar de volgende dag beklom hij met een groep leerlingen de Eiffeltoren - prima.

De leerlingen hadden ook een bezoek aan het Institut du monde Arabe op hun programma gezet. Binnen zeven minuten, ik heb op mijn horloge gekeken, stonden de eersten alweer buiten. Dit kenden ze wel, zeiden ze. Zo'n zilveren theepot hadden ze thuis ook. Ze deden alles snel, het ging ze meer om het afvinken, ze wilden overal geweest zijn. En natuurlijk was er af en toe onrust. Dan riep ik: 'Hoe denk je dat die Parijzenaars jullie zien? Als een stel boeren?'

Vorige week riep een leerling nog tegen een klasgenoot: 'Moet ik je tanden soms uit je bek slaan?' Hij is geschorst, we hebben met hem gepraat. Je zit als school altijd in een spagaat. Moet je iemand van school schoppen als hij zoiets zegt? En waar moet ie dan heen? Soms biedt een andere school aan zo'n jongen te plaatsen, maar dan moeten wij blind een kind terugnemen. Altijd riskant, je weet niet wat je krijgt. Misschien wel iemand die met een mes heeft lopen zwaaien of eentje die voortdurend leerlingen intimideert. Onze leerlingen gaan moeilijk met emoties om. Geduld is enorm belangrijk. Je moet ze zíén. Zorg ervoor dat je een relatie met ze krijgt.

Dat kennisgerichte leren heeft voor leerlingen op een laag vmbo-niveau weinig zin. Ze leren de stof en een paar dagen na de toets is de kennis verdampt. Wij moeten aan de slag met sociale vaardigheden, anders wordt het niets met ze.

Op dit soort scholen zijn docenten ook opvoeder en dat gegeven wordt door iedereen geaccepteerd. De lerarenopleiding moet drastisch worden verbeterd, zodat docenten weten hoe ze met onze leerlingen moeten omgaan. Wij leiden leraren hier, samen met de Hogeschool Utrecht, nu zelf op. Prima.

Natuurlijk mag je als docent af en toe diep zuchten, want het is leuk, maar ook zwaar werk. Met het leren van jaartallen red je het niet meer. Niet als leerling en niet als docent. Andere vaardigheden zijn minstens zo belangrijk. Dat geldt overigens ook voor een gymnasium.