10-01-2009
Door Annet Maseland

Beeldende kunst als laatste veilige belegging in tijden van crisis. Lange tijd leek dat zo, maar alles wijst erop dat ook de kunstmarkt de gevolgen van de recessie gaat voelen. Hoe Rembrandt zich anno 2009 wreekt op Jeff Koons.

Wie langs de veilingresultaten van veilinghuis Christie's scrollt, wordt als vanouds naar de highlights geleid. Zoals Andy Warhols Green Car Crash. Verkocht voor de recordprijs van 71,7 miljoen dollar, juicht het onderschrift. Maar dat was 2007. Eind 2008 worden er geen records meer gebroken. Het is als kijken naar de resten van een uitbundig feest: lege flessen, lege borden, volle asbakken.

Cultuureconoom Arjo Klamer blikt met verbazing terug op de kunsthausse van de voorbije vijf jaar. 'Nieuwe rijken op jonge groeimarkten in China, Rusland en Dubai pompten ongelooflijk veel geld in de kunstmarkt. Binnen een paar jaar veroorzaakte die gegroeide kopersmarkt prijsstijgingen van duizenden procenten. Hierdoor ontdekten op hun beurt speculanten en hedgefondsen kunst als lucratieve belegging en zo werd het vuurtje nog meer opgestookt. Een Jeff Koons kon je een paar jaar geleden nog kopen voor een miljoen dollar. Nu moet je minstens vijftien miljoen neerleggen.'

In vijf jaar tijd verdubbelde de waarde van de kunst wereldwijd, zo berekende de Ierse cultuureconoom Sarah McAndrew in 2007 in opdracht van kunstbeurs TEFAF. De verhitting komt door een kleine toplaag van multi-miljoenentransacties, terwijl de grote bulk van de transacties onder de tienduizend dollar blijft.

Kunsthandelaar Ivo Bouwman benadrukt dat de gekte vooral speelt in het segment van de hedendaagse kunst. De klassieke kunstmarkt, waarin hij zelf opereert, heeft een rustiger gezicht. De gekte sloeg hij gade vanaf de zijlijn. 'Ik hoorde verhalen van collega's uit New York over de nieuwe kopers, speculanten die in een limo met hun kunstadviseur meerdere galerieën op een dag afstruinden op zoek naar koopjes. Die nieuwe aanwinsten gingen rechtstreeks naar een depot.'

Kool verkopen
Beeldende kunst is verworden tot een commodity. Dat is op zich niets nieuws. Maar waar in de vorige eeuw een toplaag van experts, curatoren en verzamelaars bepaalden wat waardevol was, werd de kunstmarkt nu opgeschud door nerveuze speculanten, op zoek naar price discoveries. Ze kochten veelbelovende jonge kunst met hoge winstverwachting, vooral de Chinese avant-garde was populair.

De stormachtige opkomst van de Chinezen creëerde een eldorado voor investeerders die snel wilden incasseren. Werken van topkunstenaar Zhang Xiaogang werden in tien jaar maar liefst zesduizend keer zoveel waard. Voorheen onbekende namen als Fang Lijun en Yan Pei Ming doken in de veilingcatalogi ineens op naast Jeff Koons. Van land zonder enige betekenis in de kunstwereld veranderde China in hoofdrolspeler. In 2006 was het land in zijn eentje goed voor vijf procent van de wereldomzet van veilinghuizen en kunsthandel, becijferde Sarah McAndrew.

Niet iedereen stond te juichen. 'Veilinghuizen verkopen kunst zoals winkeliers kool verkopen,' verklaarde een bittere Weng Ling, directeur van de Shanghai Gallery of Art, in 2007 aan de Herald Tribune. Een nieuw type agressieve, hedgefondsachtige verzamelaar stond op, zoals de Amerikaanse Larry Gagosian, die een wereldimperium bouwde als manager van onder anderen Jeff Koons en Damien Hirst. Door zijn machtige blik goedkeurend over een kunstwerk te laten glijden, verdubbelt hij de waarde.

De Britse reclamemagnaat Saatchi zette in de jaren negentig de toon door kunstenaars als merken in de markt te zetten en te hypen. Toen hij een van die merken - de Italiaanse schilder Sandro Chia - in de uitverkoop deed, kelderde diens marktwaarde en was hij in één klap niets meer waard. De reclamemagnaat was zo machtig dat hij zelfs met nieuwe stromingen kwam, BritArt en het New Neurotic Realism, om zijn kunstenaars te vermarkten.

Meebiedende galeriehouders
'Een paar grote galeriehouders in de VS manipuleerden de boel en hielden de prijzen kunstmatig hoog,' vertelt Ivo Bouwman. 'Ook belangrijke veilinghuizen deden mee aan de gekte en de hypes. Zij bespeelden de klanten met decadente feesten waar de incrowd werd ingeprent wie hot was en wat je móést hebben. Via persberichten creëerden gehaaide publiciteitsmedewerkers een kopersgekte.'

De periode van hypes en vermarkting kwam tot een hoogtepunt toen Damien Hirst zijn eigen werk vorig jaar tijdens een grootschalige veiling in de uitverkoop deed. Een gokje, want voor hetzelfde geld had hij zich uit de markt geprijsd. Maar omdat Hirst nu eenmaal een commodity is en zijn investeerders belang hebben bij een hoge marktwaarde, boden zijn eigen galeriehouders driftig mee om de prijzen op te stuwen en een kopers-buzz te forceren.

Maar afgezien van slimme strategen als Hirst en Koons hebben de meeste kunstenaars minder profijt van die kopersgekte, vertelt Martin Rogge, eigenaar van Flatland Gallery, gespecialiseerd in fotografie. Rogge is trots op de internationale erkenning voor 'zijn' fotografen, onder wie klinkende namen als Ruud van Empel, Hellen van Meene en Erwin Olaf. Maar het mag ook weer niet te snel gaan. 'Op explosieve prijsstijgingen zit niemand te wachten, zeker niet als die op veilingen tot stand komen, want daar zien de fotografen niets van terug. Een fotograaf als Rineke Dijkstra moet lijdzaam toezien hoe andere mensen geld verdienen met haar werk.'

Klanten die puur gericht zijn op speculatie, snelle winst en prijsopdrijving komen bij Rogge op de zwarte lijst. 'Daar verkoop ik niet meer aan.' Het lijkt bizar, dat keuren van kopers, geeft Rogge toe. 'Maar op de lange termijn is het voor de kunstmarkt beter om speculanten te weren.'
Chinese kunst blijft onverkocht

Het ongebreidelde geloof in de markt had alle kenmerken van de internetzeepbel. Maar zelfs toen de kredietcrisis medio 2008 om zich heen sloeg, bleef de kunstmarkt in zichzelf geloven. 'Geld uit aandelen gaat nu naar de kunst,' stond te lezen in sussende persberichten. Chef hedendaagse kunst bij Sotheby's, Tobias Meyer, vergaloppeerde zich tegenover het tijdschrift Vanity Fair met de profetische woorden: 'Voor het eerst sinds 1914 zitten we in een markt die alleen nog maar stijgt.'

Maar waarom zouden aandelen, huizen en bedrijven wel aan waarde inboeten en kunstvoorwerpen niet? Cultuureconoom Arjo Klamer weet zeker dat de kredietcrisis ook de kunstmarkt zal beroeren. 'Veilinghuizen als Sotheby's en Christie's willen ons graag doen geloven dat het business as usual is, daar hebben ze alle belang bij, maar je ziet ze al voorzichtiger opereren. Ze brengen minder topwerken onder de hamer. De mensen die, net als ik, de kunstmarkt onafhankelijk bekijken, zijn het erover eens dat de prijzen spectaculair gaan dalen. De vraag is alleen: wanneer.'

Begin 2009 zijn de prijzen weliswaar nog niet in vrije val, maar de daling is ingezet. In haar grote avondveiling van hedendaagse kunst vorig jaar november haalde Sotheby's 125 miljoen dollar op van de geschatte minimumopbrengst van 202 miljoen dollar. Vorig jaar noteerde het veilinghuis nog een all time record van 315 miljoen dollar. De veilingprijzen van impressionisten, moderne en hedendaagse kunst zijn eind 2008 terug op het niveau van 2006, berekende Art Market Monitor. Of het nou de kredietcrisis is of mediamoeheid; ook de Chinese kunst moet eraan geloven. Tijdens de Chinese hedendaagse kunstveiling van Christie's van november 2008 bleef de buzz voor het eerst uit. Bijna de helft van de werken bleef onverkocht.

Oude meesters doen het goed
Niet alle kunstperioden en -stromingen zijn even conjunctuurgevoelig. Een Amerikaanse veiling van oude meesters deed het in december juist opvallend goed. En ook op de Amsterdamse kunst- en antiekbeurs PAN was in december 2008 weinig te merken van een crisisstemming, zegt medewerker Denise Hermanns. 'We telden net zo veel rode stippen als anders, al houden we de verkoopresultaten niet exact bij. Wel meldden standhouders een terughoudendheid voor de grotere aankopen.'

Het wachten is tot de zeepbel definitief uiteenspat. De hedendaagse kunstwereld huivert. De klassieke kunstwereld lijkt er niet rouwig om. Al die tijd heeft ze met scepsis de gekte op de moderne kunstmarkt aanschouwd. Ivo Bouwman constateert: 'De markt is weer terug aan de serieuze verzamelaars, de liefhebbers.'

Slecht nieuws voor de speculant, goed nieuws voor de musea. Die stonden de afgelopen jaren machteloos langs de zijlijn, maar kunnen nu weer meebieden op veilingen.
Bouwman: 'Hedendaagse kunst blijft een gok. Voor waardevastheid is een verzamelaar beter af bij de negentiende en de vroege twintigste eeuw. In de klassieke kunst is kwaliteit en waarde meer uitgekristalliseerd en daardoor minder aan schommelingen onderhevig. Klassieke kunst kopen is niet zo avontuurlijk, maar beleggingstechnisch verstandig. Neem Jeff Koons. Een typisch voorbeeld van een hedendaagse beeldend kunstenaar die ongelooflijk is gehyped en gemarket. En wat koopt hij zelf? Zestiende- en zeventiende-eeuwse kunst. Zegt dat niet alles?'