02-06-2007
Door Freke Vuijst

Als president Bush wil aantonen dat de Amerikaanse Droom springlevend is, schuift hij zijn minister van Justitie naar voren. Alberto Gonzales groeide op in diepe armoede in Humble, Texas, als een van acht kinderen van een alcoholische vader. Ondanks zijn nederige afkomst bekleedt deze kleinzoon van illegale immigranten nu een van de hoogste functies die een jurist kan ambiëren. Gonzales’ levensverhaal past in de mythe van de Amerikaan die zich op eigen kracht omhoog werkt. Wat Bush er niet bij vertelt, is dat de bootstraps waaraan Gonzales zich optrok, toebehoorden aan George W. Bush.

De twee raakten bevriend in Texas, waar Gonzales als advocaat werkte. Toen Bush tot gouverneur werd gekozen, stelde hij Gonzales aan als zijn juridisch adviseur. Met Bush als zijn weldoener en met de Bush-clan als zijn nieuwe familie, wierp Gonzales zich op als de perfecte consigliere: de hoeder van familiegeheimen, zoals de veroordeling van W. voor rijden onder invloed, en de uitvoerder van onappetijtelijke karweitjes, zoals het schrijven van de memo’s waarmee Bush zevenenvijftig doodvonnissen bekrachtigde. Gonzales werd rijkelijk beloond. Bush benoemde hem tot rechter, nam hem mee naar het Witte Huis en stelde hem in 2005 aan als minister van Justitie.

Yes man
Gonzales heeft in Washington de reputatie van een ‘yes man’, maar zelfs zijn Democratische tegenstanders konden niet voorzien dat hij binnen korte tijd het openbaar ministerie zou corrumperen tot een arm van de Republikeinse partij. Het ontslag van acht (naar nu blijkt, negen) federale aanklagers, onthulde hoe groot de invloed van het Witte Huis is op een ministerie dat onafhankelijk van de partij­politiek behoort te functioneren. Uit hoorzittingen in het Congres blijkt dat de federale aanklagers waarschijnlijk niet ontslagen zijn omdat ze onbekwaam waren, maar omdat ze weigerden hun positie te misbruiken om Republikeinse kandidaten aan een verkiezingsoverwinning te helpen.

Harde bewijzen heeft het Congres (nog) niet in handen. De jonge, onervaren topambtenaren die de ontslaglijst beheerden, konden het Congres niet vertellen wie de namen op de lijst had gezet. De onderminister van Justitie kon die vraag ook niet beantwoorden. Gonzales zelf bleek helemaal van niets te weten. Het geheugen van de minister van Justitie was als een zeef. ‘I don’t recall,’ zei Gonzales niet een maar eenenzeventig keer.

Doodziek
Eén man heeft wel een uitstekend geheugen. James Comey herinnert zich glashelder de avond van 10 maart 2004. Comey was toen als onderminister van Justitie tijdelijk de topman van het ministerie omdat zijn baas John Ashcroft doodziek op de intensive care van een ziekenhuis in Washington lag.

In de auto op weg naar huis kreeg Comey een telefoontje dat Alberto Gonzales, toen juridisch adviseur in het Witte Huis, samen met de stafchef van de president onderweg was naar het ziekbed van Ashcroft. Comey begreep onmiddellijk wat de twee mannen in de zin hadden: een zieke minister, die nauwelijks bij bewustzijn was, een hand­tekening aftroggelen waarmee een supergeheim afluisterprogramma kon worden verlengd. Voordat Ashcroft onverwacht ziek werd, had hij op advies van Comey besloten het programma niet langer goed te keuren omdat het onwettig was.

Comey, gealarmeerd, gaf zijn chauffeur opdracht om ‘met de sirene en zwaailichten aan’ naar het ziekenhuis te rijden. Hij sprong uit de auto en ‘rende de trap van het ziekenhuis op’ naar de kamer waar Ashcroft lag. Hij was op tijd, alleen mevrouw Ashcroft stond naast het bed van haar man. Comey legde aan zijn baas uit wat er aan de hand was, maar hij had geen idee of het tot Ashcroft doordrong. Toen arriveerden Gonzales en stafchef Andy Card. Gonzales had een envelop met papieren bij zich. Hij boog zich over Ashcroft en legde uit wat hij wilde. Tot Comeys grote verbazing en bewondering hief de zieke Ashcroft zijn hoofd en weigerde om te tekenen. Met zijn laatste krachten wees hij naar Comey en zei: ‘Hij is de minister.’

Die nacht werd Comey op het Witte Huis ontboden. Voor alle zekerheid nam hij een topambtenaar van het ministerie mee. Gonzales en Card waren woedend. Het afluisterprogramma zou worden voortgezet zonder de handtekening van de minister van Justitie. De volgende dag wilde Comey zijn ontslag indienen. Met hem waren ook zijn naaste medewerkers, minister Ashcroft en zelfs het hoofd van de FBI van plan te vertrekken. President Bush, geconfronteerd met een politieke crisis, gaf Comey de opdracht om het programma zo aan te passen dat de minister van Justitie het wel kon goedkeuren.

Wie belde mevrouw Ashcroft op met de mededeling dat Gonzales en Card op weg waren naar het ziekenhuis, vroeg een senator aan Comey. ‘Het staat mij bij dat de president zelf belde,’ antwoordde Comey, ‘maar ik weet dat niet zeker. In ieder geval kwam het telefoontje van het Witte Huis.’

De dag na Comeys sensationele getuigenis vroeg een verslaggever aan de president of hij Gonzales en Card naar Ashcrofts ziekbed had gestuurd. De president gaf er geen antwoord op. Comey wilde om redenen van nationale veiligheid niet zeggen over welk geheim programma hij met Gonzales botste.

Afluisteren
De Amerikaanse media veronderstellen dat het om het afluisterprogramma van de inlichtingendienst NSA gaat. In december 2005 onthulde The New York Times dat de NSA Amerikaanse burgers afluisterde zonder dat daarvoor de gebruikelijke toestemming van de rechter was gevraagd. Volgens president Bush beperkte het afluisteren zich tot gesprekken van verdachte Al-Qaida-leden buiten Amerika met Amerikaanse ingezetenen. Maar is het NSA-programma wel zo beperkt? Of luisterde de NSA in opdracht van het Witte Huis naar gesprekken die Amerikanen binnen de VS met elkaar voerden? Luisterde het Witte Huis misschien naar de gesprekken van politieke tegenstanders? Of was de inzet van de dramatische nacht in het ziekenhuis in maart 2004 een heel ander, totaal onbekend – en onwettig – programma?

Godfather IV

Acteur Robert Duvall, die de rol van consigliere Tom Hagen speelde, werd uit de derde Godfather-film geschreven toen hij te hoge salariseisen stelde. In Washington eisen Democraten – en enkele prominente Republikeinen – het aftreden van minister Gonzales. Een motie van wantrouwen dreigt, speculaties over impeachment van de minister duiken op. De president heeft nog altijd een rotsvast vertrouwen in zijn oude vriend, ook al is de integriteit en de reputatie van het ministerie zwaar beschadigd. Bush kan zijn minister niet ontslaan, want een consigliere kent alle geheimen. En het grootste schrikbeeld voor het Witte Huis is ongetwijfeld wat op het ontslag van Gonzales volgt. De president zal dan een onafhankelijke jurist moeten benoemen – de Democraten, nu in de meerderheid in het Congres, zullen eisen dat alleen een man of vrouw met een onberispelijke reputatie van politieke onafhankelijkheid Gonzales opvolgt.
En die persoon zal alle krachtmiddelen van het ministerie gebruiken om de vergaande bevoegdheden die Bush zich heeft toegeëigend te onderzoeken. Om dat te voorkomen, moet Gonzales blijven bungelen. Desnoods tot januari 2009.