02-08-2008
Door Ko Colijn

De vangst van Radovan Ka­rad­zic maakt de vraag weer actueel welke van de twee waarden voor moet gaan: recht of orde. Gelukkig liggen die twee meestal in elkaars verlengde, maar op cruciale beslismomenten moet je soms op het een gokken om het andere te bereiken. Gelijk oversteken blijkt zelden op te gaan.

Een collega-columnist pleitte er vorig jaar in Trouw voor om de eis aan Belgrado, om Mladic naar Schevenin­gen te brengen voordat er over toetreding tot de Europese Unie gepraat zou kunnen worden, los te laten. Geen geze­den­preek, het was voor de orde in Europa belangrijker om Ser­vië binnen boord te houden. Het land dreigde toch al verloren te gaan omdat het toen ook nog eens op het punt stond Kosovo te verliezen. Minister Verhagen volgde die lijn niet en bleef op het standpunt eerst-uitlevering-dan-praten staan. Ook nu vind hij dat Servië geen halve, maar een hele draai moet maken en dat toetreding pas aan de orde is als ook Mladic in Scheveningen achter de tralies zit.

Misschien heeft Verhagen geluk gehad, misschien toonde hij ongeëvenaarde visie en ruggengraat. Karadzic is zo vaak bijna gepakt en de geruchten over onderhandelingen en ‘vrijwillige’overgave in het verleden zijn zo talrijk dat hier misschien niet over een zege van het recht kan worden gesproken – eerder van een listig spel waarvan we de choreografie nog niet helemaal kennen. De EU deed dit voorjaar al een omstreden kniebuiging door Servië uitzicht op toetreding te beloven, in een uiterste poging de Ser­vi­sche kiezers naar de kant van de pro-westerse Tadic te lokken. Toen ging (Europese) orde nog even voor recht. De move lukte, ternauwernood, wonderbaarlijk, pijnlijk en ironisch genoeg dankzij een regeerakkoord tussen Ta­dic en de oude partij van Slobodan Milosevic! De winnaar heeft gelijk, dus je kunt het een meesterlijke gok noemen.

Ook op een ander toneel doet het dilemma zich voor. Neem het verzoek van hoofdaanklager Luis Moreno-Ocampo aan de rechters van het Internationaal Strafhof in Den Haag, om president Omar Bashir van Soedan te vervolgen voor genocide. Kortzichtig en dom, zeggen tal van deskundigen. Het verzoek is olie op het vuur van de misdadigers en hun aanhang, de veiligheid van de bewoners van Darfur wordt alleen maar meer op het spel gezet. En welk land zal de (onderbemande) VN-vredesmacht van de Afrikaanse Unie te hulp willen schieten nu de schurk Bashir – die heus niet vrijwillig een enkele reis Schip­hol zal boeken – niks meer heeft te verliezen? Ja, je zou de schuld zelfs bij de VN Veiligheidsraad zelf kunnen leggen. Die keek jarenlang toe bij de slachtpartij-Dar­fur, om vervolgens een verzoek aan Ocampo te richten Soe­dan eens ‘onder de loep te nemen’. Vragen om een tweede ronde bloedvergieten, vinden de critici. Maar je kunt ook redeneren dat het toch niet slechter kan in Soedan en dat de aanklacht de eindelijk beslissende boodschap is van de internationale (rechts-)orde aan de misdaad in uniform.

Wie recht en orde wil verzoenen, moet vaak akelige concessies doen. Weer een andere variant is boeven met boeven moeten vangen. Je moet Ka­daf­fi paaien om Bulgaarse verpleegsters vrij te krijgen. Je moet Cha­vez onder de kin kietelen om iemand uit de klauwen van de FARC weg te kopen. De Co­lom­bi­aan­se leider Al­va­ro Uri­be kan niet meer stuk na de bevrijdingstruc die In­grid Bé­tan­court redde. Hij is de kampioen van de gerechtigheid. Vergeten zijn we hoe zijn regering tot de nek was verstrikt in para-gate, een broeierig geheel van contacten tussen illegale rechtse milities en officiële politici en rechters waar Uribe niets mee te maken zei te hebben. Tot de Spaans­talige krant Nue­vo He­ral­do uit Mia­mi vorig jaar ineens beelden afdrukte van een ontmoeting uit 2001, waar Uribe tijdens zijn eerste presidentiële campagne de hand drukte van ‘Co­man­dan­te Es­te­ban’ Fre­mio San­chez Car­reño, een heel foute krijgsheer die nu voortvluchtig is.

De VN staan voor de beslissing om een hoge Rwandese generaal, Em­manuel Karenzi Karake, wel of geen nieuwe termijn te gunnen als op-een-na-hoogste-in-rang peacekeeper van de UNAMID-vredesmacht in Darfur. Hij schijnt een heel goede job te doen, daar in Darfur, waar peace­kee­pen niet populair is en de Rwandezen de kastanjes uit het vuur halen. Maar in februari werd Karake door de Spaan­se rechter Fer­nando Merelles veroordeeld voor zijn aandeel in de moord op duizenden Hutu’s, die volgde op de veel bekendere genocide tegen de Tutsi-minderheid. Bij die actie van Tut­si’s waren ook drie Spaanse hulpverleners om het leven gekomen. President Paul Ka­ga­me van Rwan­da heeft gedreigd het hele contingent Rwan­de­zen uit de vredesmacht terug te trekken als zijn makker Ka­ra­ke een haar wordt gekrenkt en de herbenoeming van zijn generaal niet doorgaat. De VS en Groot-Brittannië, supporters van Ka­ga­me, hebben Ban Ki-moon ‘geadviseerd’ om niet moeilijk te doen en generaal Karane in Darfur te handhaven. Recht komt soms pijnlijk laat, en soms dankzij de hulp van onrecht. Geluk hebben en gelijk hebben liggen dicht bij elkaar.