Sander Thoenes was nog maar dertig. Een harde werker, een ervaren journalist op de top van zijn kunnen. Vorige week werd hij vermoord in Dili.

Tot sluitingstijd van VN wachtten we vorige week dinsdag op contact met Sander vanuit Dili. Hij was daar die middag - plaatselijke tijd - aangekomen en zou voor Vrij Nederland een ooggetuigenverslag doorbellen dat dan nog net kon worden meegenomen in zijn artikel over Oost-Timor. Maar Sander belde niet. Omdat hij bekendstond als een journalist die zijn afspraken altijd nakwam, maakten we ons ongerust. Ook nadat we Nederlandse collega's hadden gebeld in Dili, bleef het onduidelijk waar hij was. De volgende ochtend hoorden we dat Sander was vermoord. Op televisie zagen we het afschuwelijke beeld van een lange blonde journalist die op de grond ligt met naast zich een bebloed notitieblokje.

Sander Thoenes heeft de afgelopen drie jaar met regelmaat stukken voor Vrij Nederland geschreven. Hij werd in Moskou 'ontdekt' door Joop van Tijn, die hem om stukken vroeg. Later kreeg hij een contract. Sander was een gedreven werker, die altijd meer artikelen aanbood dan we als weekblad konden plaatsen, wat hem soms frustreerde. We zagen hem maar af en toe op de redactie, als hij voor een kort bezoek in Nederland was. Hij was dan ook tevreden toen we besloten hem vijf verhalen te laten schrijven over de situatie op Oost-Timor. Vorige week dinsdag vertrokken twee chartervliegtuigen vanuit Jakarta met in totaal honderd journalisten die de intocht van de Australische VN-troepen in Oost-Timor wilden verslaan. Sander was een van hen.

Wat er in de uren na zijn aankomst is gebeurd, is in de kranten en op de televisie vermeld. Sander kwam op het verkeerde moment de verkeerde mensen tegen. Hij dacht dat het veilig was in de wijk, maar die veiligheid bleek maar schijn. De bestuurder van de taxibrommer waarmee Sander de wijk Bekora was ingetrokken, vertelde later wat er was gebeurd.

De zes geuniformeerde mannen die hem aanhielden, waren uit op bloed. Het waren waarschijnlijk dezelfde mannen die korte tijd daarvoor de Engelse journalist Jon Swain van The Sunday Times achterna hadden gezeten. Swain is een zeer ervaren journalist die onder meer verslag deed in Vietnam en Cambodja. Swain ontsnapte aan zijn belagers, zijn chauffeur raakte een oog kwijt, zijn tolk is nog steeds vermist. Swain belde vanuit zijn schuilplaats met zijn mobiele telefoon naar de redactie in Londen, die op haar beurt de Australische troepen waarschuwde. Die ontzetten de Engelse journalist met de inzet van een helikopter en gepantserde voertuigen.

Vlak bij de plaats waar Swain werd belaagd, kwamen niet veel later Sander en de bestuurder aanrijden op de brommer. Ze werden beschoten door de zes mannen die op drie motoren zaten en gekleed waren in grijze legeruniformen. De bestuurder probeerde door te rijden, maar ze vielen. De bestuurder wist te ontkomen, Sander bleef liggen. Het laatste wat hij de mannen hoorde zeggen, was: 'Pak hem, we schieten hem dood.'

Dat de reis naar Dili niet zonder risico's was, wist elke verslaggever die die dag was aangekomen vanuit Jakarta. Sander stond niet bekend als een avonturier die het geweld en de oorlog opzocht. Maar de vraag blijft waarom hij er die middag met een motor opuit ging.

De Indonesische regering ontkent elke betrokkenheid bij de moordpartij en schuift de schuld af op benden die de afgelopen weken plunderend en moordend door Dili trokken.

Sander had een jong, open gezicht. Hij praatte snel, soms struikelde hij over zijn woorden. Sander was altijd het beste jongetje van de klas. Hij deed gymnasium bèta op het Jacobus College in Enschede, waar hij slaagde met achten en negens, en was hoofdredacteur van schoolkrant het Komkommertje. 'Hij zat in een slimme groep, en daar stak hij dan ook nog een keer bovenuit. We wisten dat hij het zou gaan maken,' zegt lerares Nederlands Rian Schellings, die de schoolkrant onder haar hoede had. Daarna ging Sander naar een van de top universiteiten in de Verenigde Staten, Amherst College in Connecticut, waar hij Russisch en de geschiedenis van het postsovjettijdperk studeerde.

In 1992 begon hij als journalist in Moskou. Het was de tijd van de hyperinflatie, het eerste jaar van het nieuwe Rusland onder Jeltsin. Sander zat bij de Moscow Times, een door de Nederlander Derk Sauer opgerichte Engelstalige krant. De redactie bestond uit jonge honden als Sander, de hoofdredactrice was nog geen veertig. 'Het was een tijd van hard werken en veel feesten,' zegt Nanette van der Laan, die ook verslaggever was bij de krant. 'We verdienden bijna niets, maar we leerden veel. De mensen die toen bij de Moscow Times werkten, zijn later bij grote kranten opgedoken zoals de Wall Street Journal en de Financial Times. Anderen zijn naar de BBC gegaan.

Jeff Weinstock was chef van de redactie economie bij de Moscow Times, hij werkt nu bij de Wall Street Journal in Brussel: 'Sander wond zich ontzettend op over de alom aanwezige corruptie in Rusland. Hij groef zich in in uiterst complexe onderwerpen als het gerotzooi met exportcontracten, waar miljoenen guldens smeergeld mee gemoeid waren. Niet dat hij er ver mee kwam, maar Sander geloofde er heilig in dat hij met zijn artikelen invloed kon uitoefenen. Er waren maar weinig journalisten zoals hij, die het idee hadden dat ze de wereld konden verbeteren.'

Sander had een grote Russische vriendenkring. In het weekeinde trokken ze eropuit. In de zomer fietsen op het platteland rondom Moskou, in de winter deed hij aan het onder Russen populaire langlaufen. Weinstock: 'Hij was Rus onder de Russen. Op de ski's met in zijn rugzak in zuur gelegde groenten en een fles wodka, die ze dan diep in de bossen soldaat maakten.'

Sander was ambitieus. Het was voor hem bijna vanzelfsprekend dat hij bij een van de grote Amerikaanse of Engelse kranten zou gaan werken. Sander schreef het laatste jaar in Rusland als freelance correspondent voor de Financial Times in Centraal-Azië. Zijn standplaats was Alma-Ata in Kazachstan, de uitgestrekte republiek in het zuiden van de voormalige Sovjet-Unie. Hij beschreef de opkomst van de olie-industrie in dat land.

In 1996 vroeg hij de hoofdredactie van de Financial Times of hij kon worden overgeplaatst naar Indonesië. Het land, het klimaat, de politiek en het leven in de archipel trokken hem aan. Sander verwachtte dat dat land de daaropvolgende jaren groot nieuws zou worden, iets waarin hij achteraf gelijk heeft gekregen. 'We hebben hem toen gezegd dat we geen post hadden in Jakarta, dat er geen geld voor was,' zegt William Dawkins van de Financial Times. 'Maar Sander liet zich niet uit het veld slaan, ging een halfjaar naar Nederland, leerde Bahasa Indonesia, las alles wat je over het land kon lezen, en meldde zich toen weer. Toen konden we hem niet meer weigeren.'

'Sander en ik kwamen in 1997 ongeveer tegelijkertijd aan in Indonesië,' zegt NOS-verslaggever Step Vaessen. 'Ik had met veel moeite een verblijfsvergunning gekregen en was blij dat ik er eindelijk was. Toen ik Sander tegenkwam, was ik een beetje jaloers op hem. Het kende al verschrikkelijk veel mensen, sprak de taal en begreep precies waar het om ging in dit complexe land. Zo was Sander. Hij deed nooit iets onvoorbereid.'

'Het was een echt menneke,' zegt cameraman Andr‚ Bentlage, die met Vaessen samenwoont. 'Zo jong, zo gedreven. Een lopende encyclopedie. Drie weken geleden werkten we een dag met Sander samen op Timor, tijdens het referendum over de onafhankelijkheid. Hij reed met ons mee in de auto naar Liquisa, een plaats waar heel veel mensen zijn vermoord in een kerk. Toen we daar aankwamen, stapte Sander uit de auto en begon met interviewen. We waren hem meteen kwijt. Zo was Sander. Hij ging altijd zijn eigen gang. En hij g¡ng maar door. Waar sommigen genoegen nemen met een of twee gesprekken, deed hij er altijd tien.'

'Sander had ook gekozen voor Indonesië omdat het zo'n mooi land is,' zegt Gerrit de Boer van de Volkskrant. 'Maar hij zag er nooit wat van. Hij was altijd aan het werk, voortdurend op weg naar een interview of een persconferentie. Altijd bezig met het uitwerken van weer een artikel.'

Hoe meer Sander van Indonesië begreep, hoe minder hij geloofde dat het ooit goed zou komen met het land. De overeenkomsten met Rusland waren legio. Ook Indonesië dreigt uit elkaar te vallen, ook in Indonesië is het oude machtsstelsel in elkaar gestort, met grote spanningen als gevolg. En net als in Rusland schreef Sander veel en met hartstocht over de corruptie. Hij stak veel energie in de ontrafeling van het schandaal rond Bank Bali, het imperium van de Soeharto's of de verdwenen miljarden bij het staatsoliebedrijf Pertamin. 'Sander werd er een beetje cynisch van,' zegt Hans Dokter, die bij de Nederlandse ambassade in Jakarta werkt, maar Sander ook kende in Moskou. 'Hij zag dat Indonesië in kringetjes ronddraaide. En wat hij ook onthulde, er veranderde helemaal niets.'

De harde werker raakte het afgelopen jaar meer ontspannen. Hij begon te genieten van het leven. Dat kwam niet in de laatste plaats omdat hij in Indonesië voor het eerst openlijk uitkwam voor zijn homoseksualiteit. In Rusland had hij nog een vriendinnetje, maar een jaar geleden kreeg hij een verhouding met Ian Nugrahane, een Indonesiër die hij had leren kennen via het Internet. 'We zagen ze vaak samen,' zegt vriend en collega Diarmid O'Sullivan van The Independent en The Scotsman. 'Sander vertelde me dat hij het gevoel had dat het er deze keer op leek dat het echt lukte met zijn relatie.' Ian en Sander waren net verhuisd naar een nieuw, groter huis met een tuin.

Sander was niet iemand die makkelijk in zijn ziel liet kijken. Voor de meeste collega's en buitenstaanders was hij een goede, hardwerkende journalist, maar ook een afstandelijk mens. 'Als je aan Sander vroeg: "Hoe gaat het met je relatie?" dan antwoordde hij alleen maar: "Goed,"' zegt Gerrit de Boer. 'Je moest echt doorvragen om meer te weten te komen. Maar als je dat deed, kreeg je ook echt antwoord. Dan merkte je dat deze journalistieke machine ook nadacht over bijvoorbeeld de problemen waar je mee te maken krijgt als je een geliefde hebt uit een andere cultuur.'

Sander nam voor het eerst sinds zijn aankomst in Indonesië weekeindjes vrij. Hij ging dan bijvoorbeeld met Ian kamperen op een onbewoond eiland op twee en een half uur varen vanaf Jakarta. 'Sander was gelukkig,' zegt Diarmid O'Sullivan. 'Hij had het gevoel dat hij controle kreeg over zijn leven. Sander was een man op de top van zijn kunnen.'