Een vriend kwam bij me op bezoek, en na het eerste glaasje wijn zei hij: 'Balkenende heeft zijn eer verloren.' Hij was niet dronken, of anderszins ontoerekeningsvatbaar. Ik zat nog aan de thee en wilde net aan de wijn beginnen, maar struikelde over dat woord 'eer'. Want volgens mij is dat niet zo'n geschikt begrip als het om politiek gaat. Het draait daar altijd om inschattingen en afwegingen die wel of niet uitkomen, wel of niet het gelijk aan hun kant krijgen. Enfin, dat werd nog een heel gesprek, waarin wij, anders dan de Kamer, open en zonder ruggespraak konden oordelen, want die fractiediscipline, die zat er bij ons niet in.

Ik hoorde mijzelf steeds maar weer Balkenende verdedigen, en ik dacht, laat ik dat nu ook eens doen in mijn eigen blad, dat nooit overloopt van begrip voor de premier.

Onderzoeker Davids vond de reactie van Balkenende op zijn uitputtende Irak-rapport niet 'zuiver', omdat Balkenende meende daarin een volkenrechtelijke uitzondering te kunnen lezen (Van Walsum), waar het er volgens Davids niet stond. 'Zuiver' is net als 'eer' een woord dat niets te zoeken heeft in de politiek, mijn haren gaan er recht van overeind staan. Zuiver is een bruikbaar begrip voor de muziek. In andere gevallen is het beter het met rust te laten.

Politiek gaat uiteindelijk niet over 'zuiverheid', zelfs niet over 'recht' (al is dat veel essentiëler); uiteindelijk beoordelen we de politiek op hoe iets uitpakt. Niet een juridisch of ethisch principe ligt hieraan ten grondslag, maar een utiliteitsbeginsel. Da's niet heel fraai, maar wel erg praktisch, en daarom valt de politiek ook niet samen met het recht, de wetenschap of de ethiek. Het heeft een eigen domein, waarin ongelofelijke fouten kunnen worden gemaakt, die je menselijkerwijs niet kan voorzien.

Waarom is die commissie-Davids aan het werk getogen? Omdat ze daar ten langen leste de opdracht voor kreeg van de regering, die weer onder druk stond van de oppositie. Davids heeft zijn bevindingen aan ons kunnen tonen omdat het zo'n puinhoop is geworden in Irak. Was Saddam verdreven en was er niet die krankzinnige burgeroorlog uitgebroken in dat land - niemand zou gevraagd hebben aan Davids om het allemaal nog eens te reconstrueren.

In 1999 viel Clintons Amerika met wat bondgenoten Kosovo aan: het volkenrechtelijke mandaat was niet rond, maar de actie was redelijk effectief en kreeg niet de verschrikkelijke nasleep van Irak. Bij mijn weten is er nooit een commissie op gezet. Irak pakte wel uit als een nachtmerrie, die commissie was dus op zijn plaats, en Balkenende had op haar bevindingen niet zo voorbarig en zo lomp moeten reageren. Maar allejezus, wat dacht ik zelf niet allemaal in 2003.

Ik meende dat Saddam Hoessein wel degelijk de beschikking had over die massavernietigingswapens. Het leek me een kwestie van tijd voordat de dictator, die eerder al flink wat Koerden met gifgas had uitgemoord, een goede band zou ontwikkelen met Bin Laden en zijn Al-Qaida-filiaal. Ik was ervan overtuigd dat de Verenigde Naties met China en Rusland in de Veiligheidsraad nooit tot een eensluidend besluit konden komen, ook als dat wel nodig was. En anders dan Balkenende leek het mij een goed idee de Verenigde Staten en Groot-Brittannië ook militair te steunen.

Mijn mazzel: ik ben een leek, geen verantwoordelijk politicus. Balkenende had, naar ik mag aannemen, meer informatie dan ik en kon dus een betere afweging maken. En, het allerbelangrijkste: politici besluiten als het erop aankomt over mensen, en schrijvers over woorden.

Dat laatste is veel vrijblijvender.

Ik vind de oplossing die Balkenende cum suis toen vonden - wel politieke, maar geen militaire steun - nog steeds een trouvaille, passend bij een middelgroot of middelklein land met een lange Atlantische traditie. Je kunt de premier geen triomfalisme verwijten. De kettingbrief die een aantal staatshoofden plus EU-voorzitter Barroso ondertekenden, waarin onvoorwaardelijke steun voor de Amerikanen en de Britten werd uitgesproken, moest het stellen zonder de naam van Balkenende.
En toen liep alles alsnog fout. Ik geloof dat er niemand meer is die de Irak-exercitie ook nog maar enige lof wil toezwaaien. Je zag het volledig mis gaan, maand na maand, jaar na jaar. Daar mag Balkenende als politiek verantwoordelijke op afgerekend worden. Militair hoeft hij zich niet te verdedigen.

Er waren in 2003 veel mensen, ook in Nederland, die een ramp voorzagen in Irak. Die hebben toen een goeie gok gemaakt, niet meer en niet minder. Ik geloof niet dat ze 'zuiverder' hebben geoordeeld, of 'moreler'. Ze kregen het gelijk steeds meer aan hun kant, en hun cadeau werd elk jaar groter en opvallender. Ook dat is politiek: goed gokken, en hopen dat de goden of de geschiedenis zich aan je kant scharen. Maar kom me niet aan met woorden als 'zuiver' of 'misdadig' (Agnes Kant). Neem de politiek iets serieuzer.