Geloven we dat in de oorlog ‘iedereen een beetje slachtoffer, iedereen een beetje dader was’?

Een verhaal dat nu al een tijd door mijn kop spookt - vanwege de bevrijding van Auschwitz, vijfenzestig jaar geleden, vanwege artikelen in de krant, en vooral toch vanwege de navrante logica van het verhaal zelf.

Een Israëlische kennis die al lang in Nederland woont, maar in Israël is geboren uit Nederlands-Joodse ouders. Zij verdraagt het militaire, altijd oorlogsgespannen Israël niet langer, besluit te gaan wonen in het land dat haar ouders na de oorlog hebben verlaten. Na jaren krijgt ze een veel jonger neefje en nichtje op bezoek uit Israël, die voor het eerst in Europa zijn. Ze willen ook naar Auschwitz, want daar, weten ze, moet ergens het alpha en omega van Israël verstopt liggen. Hun tante neemt ze mee, en is na afloop ontzet over hun conclusies.

'Zo zie je maar,' zegt neefje, 'dat je de Arabieren nooit kan vertrouwen. Ik heb nu zelf gezien wat ze met ons gedaan hebben.' Nichtje reageert in gelijksoortige termen. Het idee is echt dat vooral de Palestijnen in Nederland, Duitsland en Polen op Jodenjacht zijn gegaan, en dat sluit mooi aan op hun eigen, naoorlogse beleving, waarin Israël nog steeds belaagd wordt door Palestijnen en de Arabische broedervolken. Ziedaar de op maat gesneden constructie van een sluitende, continue geschiedenis.

Het kostte mijn kennis nog heel wat moeite ze duidelijk te maken dat er ja, een grootmoefti was in Jeruzalem die sympathiseerde met Hitler, maar dat het echte Europese handwerk toch was uitgevoerd door Europeanen: Duitsers, Polen en ook Nederlanders, waarbij de eersten de bevelen gaven en de anderen vaak enthousiast hun plicht vervulden. Weinig Palestijnen in zicht, in Amsterdam 1944.

Auschwitz blijft een knoop in de maag van de wereld, voor de nazi-Duitsers die het bedachten en organiseerden; voor hun nazaten die er een omgang mee moesten zien te vinden; voor de Joden, die het overkwam en het soms gegeven was daarna door te leven, vaak getekend en gemankeerd; en natuurlijk voor het gros van de Nederlanders, die zich af en toe moedig toonden, maar meestal onverschillig en gelaten de dingen lieten gebeuren. Ik was toch verrast door de laatste generatie Israëliërs, die er nog weer een heel andere draai aan gaven.

De historicus Chris van der Heijden heeft met zijn boek Grijs verleden de oorlogsjaren willen bevrijden uit het 'goed en fout schema', waarin alleen absolute helden en even absolute slachtoffers en schurken figureren. Bij Van der Heijden overheerst niet het tromgeroffel, maar 'het toeval, de klungeligheid, de kleinheid', het dagelijkse leven dus, dat niet een regelrecht contrast met Auschwitz vormt, maar er pijnlijk genoeg onderdeel van uitmaakte. Zie de zin die opgaat voor het merendeel van de niet-Joodse Nederlanders tijdens de (eerste) oorlogsjaren: 'De trams bleven rijden, de bioscoop deed goeie zaken en het leven ging gewoon door.'

Daartegenover staat historica Evelien Gans, die in De Groene Amsterdammer van de afgelopen week het beeld van 'normalisering en nivellering' hekelt, en niet gelooft dat 'iedereen een beetje slachtoffer, iedereen een beetje dader was'. Misschien herbergt iedereen wel een nazi 'in zich' of een Jood, zoals dat in modieuze therapietermen heette in de jaren zeventig, maar het punt is 'of die potentiële schurk ook uit zijn schuilhok tevoorschijn komt'.

Een herneming dus van de geschiedenisstrijd die in Duitsland al eerder woedde. Zijn er echte helden en schurken te onderscheiden, en dus ook regelrechte slachtoffers, of moeten we het doen met het 'doormodderscenario' (Van der Heijden)? Ik volg de argumenten over en weer, enigszins gespannen, want ik ken zowel Van der Heijden als Gans en mag ze beiden graag. Liever zie je een dispuut tussen mensen die toch al je vriend of je vijand waren - dat maakt het wel zo overzichtelijk. Daar komt nog bij dat Van der Heijden als historicus geobsedeerd is door de oorlog, maar ook als zoon van een vader die zich bij de Waffen-SS aansloot. Vader Gans was Jood, ook Evelien Gans heeft zo haar levendige herinneringen. Ik ben geneigd Gans meer te volgen dan Van der Heijden, omdat zij 'de individuele keuze' van mensen centraal stelt, ook van de collaborateurs, de Nederlandse politieagenten en de verraders. 'De vrije wil' mag filosofisch moeilijk te definiëren zijn, in de praktijk bestaat er altijd keuze. En net als ik definitief voor Gans wil kiezen, beschuldigt ze Van der Heijden van 'secundair antisemitisme'. De term is ooit gemunt door de Frankfurter Schule, waar ze ook al die krankzinnig onnauwkeurige 'Fascisme-schaal' ontwikkelden. 'De Duitsers zullen de Joden Auschwitz nooit vergeven', daar komt dat secundair antisemitisme op neer.

Blaming the victim. Het psychologische mechanisme bestaat, het leent zich bij uitstek voor een roman of toneelstuk, maar niet voor een specifieke beschuldiging aan iemands adres. Die 'secundaire antisemiet' - daar heb je geen last van. Je moet pas bang worden als die 'potentiële schurk uit zijn schuilhok tevoorschijn komt'. Voor 'primaire antisemieten' dus. Anders wordt het spoken jagen.