'Told you so...' Dit ene zinnetje fungeert in Amerikaanse familiedrama's vaak als de pin die uit de handgranaat wordt getrokken. Het liefst horen we de moeder dit zinnetje bijna onverstaanbaar voor zich uit mompelen, en als het even meezit, pikt de dochter het op. Er valt even een doodse stilte voordat het Elektra-complex losbarst.

'What did you say,' sist de dochter.

Moeder trekt nu zogenaamd onschuldig haar wenkbrauwen op, en wrijft de olievlek die zij zelf veroorzaakt heeft nog verder uit.

'Niets. Ik heb je alleen van begin af aan gezegd, dat…'

Waarom wekt juist deze uitspraak zoveel woede, en waarom begrijpen wij als kijkers dat meteen? Omdat in 'I told you so' de zelfgenoegzaamheid tot uitdrukking wordt gebracht van de vrouw (ja, in Amerikaanse films zijn het bijna altijd vrouwen) die koste wat het kost haar morele gelijk wil halen, ook als ze daarvoor over lijken moet.

De moeder diept dus dit zinnetje op en dat is voor de dochter het startsein om een litanie van klachten te beginnen, vooral over het verleden, vanaf het derde of vierde peuterjaar, waaruit duidelijk moet worden dat moeder haar toen ook al nooit begreep en/of steunde.
Elk stel, ook in Nederland, weet dat het oorlog wordt als de partner achteloos laat weten: 'Heb je toch gewaarschuwd. Heb het je toch gezegd…'

Het is fascinerend om te merken dat politici volkomen verrast zijn door deze toch algemeen bekende psychodynamiek. Ik doel nu op het rapport-Davids, en de verwoestende effecten die het heeft op de coalitiepartners CDA en PvdA. In deze rolverdeling is de PvdA de moeder en het CDA de dochter. Beiden hebben een lange, gecompliceerde geschiedenis met elkaar doorgemaakt, en nu, met het rapport in de hand, voelt de PvdA zich gerechtigd de morele troefkaart te spelen. 'Wij hebben altijd al gezegd…'

- Niemand stelde klip en klaar: 'Gewoon een potje bluf van die Saddam'

Ja, wat hebben we precies gezegd? Want ons geheugen is geneigd zich te gedragen als een gezeglijk schoothondje van de baas - en die baas hoeft helemaal niet altijd de Amerikaanse president te zijn. Ons eigen oorspronkelijke gelijk, dat nu met feiten kan worden geboekstaafd, dat is het geheugen genoeg.

Zelf herinner ik me als de dag van gisteren dat iemand als Max van der Stoel - wat mij betreft het meest gezaghebbende morele ijkpunt in de PvdA - in 2002/2003 meende dat de inval in Irak ook zonder tweede VN-resolutie gerechtvaardigd was. Op zijn minst heerste er twijfel in en rond de PvdA rond deze kwestie. Cees Fasseur, lid van de commissie-Davids, gaat nog verder terug en rakelt de operatie Desert Fox op, van eind 1998, toen Britten en Amerikanen ook militair ingrepen in Irak zonder VN-mandaat. Klaas de Vries, toen nog PvdA-minister van Sociale Zaken, vond toen dat machtspolitiek prevaleerde boven een strikte toepassing van het internationale recht. Dezelfde Klaas de Vries zegt nu mordicus tegen de 2002/2003-inval te zijn geweest, altijd al, geen twijfel mogelijk.

Dat waag ik nu weer te betwijfelen. Het kan heel goed zijn dat De Vries in 2002 tot andere inzichten was gekomen dan in 1998, maar het lijkt me aannemelijk dat zijn stellingname minder robuust was dan hij het zich nu wil herinneren. En dan was er nog Wouter Bos, die een maand voor de tweede inval in Irak, dus onder Bush jr., liet weten dat een tweede resolutie van de VN-raad 'wenselijk, maar niet noodzakelijk' was. Later gaf Bos toe dat die verklaring van 23 maart 2003 'mist over het standpunt van de PvdA heeft verspreid' en het siert hem, dat hij die dagen van 2002 in al hun ongewisheid durft te beschrijven.

Eerder schreef ik dat het bij dit soort grote, internationale kwesties gaat om 'goed gokken, en hopen dat de goden of de geschiedenis zich aan je kant scharen'. Preciezer was geweest als ik had geschreven over de 'beredeneerde gok' die politici in zo'n situatie moeten maken. Want ze hebben wel informatie, meer dan u en ik, maar nooit uitputtend of voldoende. Wie hield het in 2002 voor mogelijk dat Saddam Hoessein net zou doen alsof hij de beschikking had over massavernietigingswapens, om zo de regionale leiderspositie te behouden? Dit bizarre scenario heb ik van niemand vernomen: er waren mensen (Bush, Blair et cetera) die zworen dat Hoessein het Westen binnen vijfenveertig minuten kon treffen, er waren weer anderen die ernstig twijfelden aan de hoeveelheid massavernietigingswapens en of die wel zo bedreigend waren, maar er was niemand die klip en klaar stelde: 'Gewoon een potje bluf van die Saddam. Man heeft niks.' Die mogelijkheid leek te onrealistisch voor woorden.

Het probleem met 'I told you so' is dat de partij die achteraf het gelijk krijgt toegespeeld op het moment suprême veel minder zeker was van dat gelijk, en het toen dus ook weifelachtig verwoordde. Een flinke kanttekening. Gerede twijfel. En dan nu ineens de alwetende moeder spelen, volkomen zeker van haar zaak. Dat maakt 'told you so' tot de pin van die op ontploffen staande handgranaat.