Twee keer ben ik nu al aangesproken op mijn vaste terrasje, wanneer ik ’s ochtends koffie drink (oké, een ‘medium macchioto, soyamilk based’). Dat gaat zo: meneer met baard ziet mij met koffie, croissant en sigaret zitten, stapt op mij af en zegt iets in het Arabisch. Ik weet inmiddels wat dat is, maar vraag in het Nederlands, of Engels: ‘Kan ik u van dienst zijn?’ Dan gaat de meneer in gebroken Ne­der­lands verder. ‘Broeder, jij weet, het is ramadan.’ Ik beaam dit, maar heb geen zin om verder uitleg te geven over mijn al dan niet godsdienstige status.

De tweede man bleef doorzeuren en omdat ik er toen genoeg van had, zei ik: ‘Maar Vriend, ik ben een Jood.’ Dat hielp, zoals het ook helpt een granaat tot ontploffing te brengen op een klein stadsterras. Het zou denk ik schelen als ik mijn vijfdagenbaardje afschoor, maar voor veel moslims ben ik met dit uiterlijk een van hen, en die veelgeprezen saamhorigheid van ze, die wil wat: controleren, in het gareel houden, opzichter spelen over anderen, et cetera.

Misschien nog pijnlijker vond ik de volgende scène, in hetzelfde koffiehuis. Loop naar binnen, bestel aan de balie, mijn ogen kruisen die van een man, die zijn small latte wegslurpt, een beetje verborgen achter een pilaar. Op het moment van oogcontact verstijft deze mij onbekende persoon. Ik zie oprechte ontzetting in zijn gezicht. Hij schuift zijn mok terzijde en beent meteen weg.
Nee, ik ben niet achter hem aangelopen om navraag te doen, maar volgens mij is er dit gebeurd.

Man is moslim, waant zich veilig in dit door Pijp-achtige yuppies en studenten gefrequenteerde etablissement, en merkt dan ineens een medemoslim op. Ja, wat zou ik eens gaan doen: hem de les lezen, terwijl ik zelf op het punt sta dezelfde overtreding te begaan? Maar ik weet dat de logica in dit soort situaties niet regeert. Lang geleden, toen ik voor het eerst homobars bezocht, wilde het wel eens voorkomen dat ik daar een bekende trof, die officieel niet van de gelijkgeslachtelijkheid was. De­zelf­de paniek, hetzelfde vluchtgedrag, terwijl het niet onverstandig was geweest als zo iemand had gezegd: ‘Zo, jij ook hier. Ja, je vindt werkelijk nergens betere cocktails.’

Ik heb het nog eens nagezocht in de Koran, en daar staat (tweede soera, vers 183): ‘O gelovigen, vasten is voor u voorgeschreven, zoals het is voorgeschreven aan hen voor u…’ Beetje raadselachtig, dat tweede deel van de zin, maar volgens mij wordt daar een oproep gedaan om actief te speuren naar medemoslims die zich niet aan de vastenmaand houden (‘aan hen voor u’). Aangeversmentaliteit. Hou daar helemaal niet van.

Nu kan ik doorgaan en de islam ten laatste male beschuldigen van onvrijheid, intolerantie en kuddegedrag, maar minstens zo interessant is de constatering dat wij Ne­der­lan­ders een koekje krijgen van eigen, gereformeerd Abraham Kuy­per­deeg, het ingrediënt dat onmisbaar is voor het leerstuk van de ‘soevereiniteit in eigen kring’. Dat leerstuk behelst het idee dat er ‘kringen’ of ‘ordeningen’ bestaan, waarin de overheid weinig of geen invloed mag laten gelden, maar waar het groepsrecht heerst. On­ze schoolstrijd mondde uit in artikel 23 van de grondwet, waarin bijzonder en openbaar onderwijs werden gelijkgesteld. De liberalen verloren, Kuy­per en de zijnen wonnen: nu hadden ze ‘soevereiniteit in eigen kring’, op hun eigen gereformeerde scholen.

Je kan dat als een uitbreiding van de godsdienstvrijheid zien, maar essentieel is dat het hier om een groepsrecht gaat en niet om een individueel recht, zoals het in een liberale rechtsstaat zou horen. Vandaar dat gereformeerden en katholieken elkaar het leven zo lang zuur hebben kunnen maken en groepsdwang konden toepassen onder het banier van de ‘vrijheid’. Nu viel het, zeker in de grote steden, nog niet mee op het eerste oog een gereformeerde van een katholiek te onderscheiden. Moslims denken dat wel te kunnen, op grond van uiterlijk. Daardoor wordt die groepsterreur nog verhevigd, en ben ik ook een potentieel slachtoffer.

Want wat is ‘eigen kring’ en wat valt daarbuiten? Op dit moment is mijn Surinaamse schoonmoeder over: lichtbruine vrouw, joodse origine. Tien jaar geleden was ze ook hier, ze bezocht haar dochter in Brussel, ging met de trein naar Amsterdam, en tegenover haar nam een Marokkaan plaats die zeker wist dat zij een Marokkaanse was. Dit was hem niet uit het hoofd te praten. Schoonmoeder was toen vijfenvijftig, very good looking, en die vent bleef maar zeuren: ‘Heeft jouw man wel toestemming gegeven, dat jij zomaar alleen mag reizen?’ Mijn man heeft zijn moeder op Amsterdam Cen­traal zo’n beetje moeten ontzetten.

Ik vind dit ontzettend, reken het de moslims aan, maar net zo goed de gereformeerden en eigenlijk iedereen die rechten verleent aan groepen, zonder er rekening mee te houden dat er ook individuen zijn, die niets te maken hebben of willen hebben met die groepen.
Het is tijd voor een nieuwe schoolstrijd.