Tegen dat vergeten is het vooruitlopen gekomen. Weken voordat het werkelijk 11 september is wordt 11 september herdacht. Opdat wij niet vergeten: New York, vijf jaar geleden. Niet op de kop af, maar zo om en nabij. Websites, foto’s, reportages in bladen en een special van de Volkskrant, op 2 september in mijn bus. Is iedereen er zo vroeg bij, omdat we het vergeten voor willen zijn? Nee, hier spreekt een journalistieke logica: je moet vooruitlopen om de primeur te hebben. Want concurrent X heeft ook zo zijn plannen, dus wordt herdenken steeds meer het vak van de vooruitziende blik.
Ik vraag me af wat we op de dag zelf nog moeten memoreren. Hoe overvoerd zijn we tegen die tijd, hoe verveeld? En is die geblaseerde houding niet dodelijk voor een feitelijke herdenking?

Rachida Azough werkte nog maar een week als verslaggeefster bij de Volkskrant toen de ramp zich voltrok. ‘Eigenlijk mag je het in Nederland niet zeggen,’ schrijft ze op de voorpagina van de special (dus die censuur valt nog reuze mee), maar die dag kreeg ze ‘enkele intimi aan de lijn die uitspraken deden in de trant van “eindelijk!” en “eigen schuld, dikke bult!”.’

Later kregen die ‘intimi’ spijt van hun ‘spontane reacties’, en dat, vindt Azough, ‘getuigt van meer beschaving dan ik bij de meerderheid van het Amerikaanse volk heb ontdekt’.

Eerlijkheid is goed, je moet de zaken niet mooier maken dan ze zijn, maar ze worden er natuurlijk niet minder onheilspellend van. Het leek mij nogal een daad van beschaving, dat in New York, terwijl er net 2973 mensen door islamitische strijders waren vermoord, geen Amerikaanse moslimburger een haar is gekrenkt. Daar kan Nederland een voorbeeld aan nemen, met zijn brandende scholen en gehavende moskeeën na de moord op Van Gogh.

Maar ik val toch het meest over dat ‘eindelijk!’ van Azoughs vrienden. Ik heb zulke vrienden niet, ik zou ook niet intiem met ze kunnen zijn, want ik zou ze niet begrijpen. De schrijver Fouad Laroui beschrijft in dezelfde Volkskrant-bijlage een ‘Syrische intellectueel van naam, onreligieus en progressief’ die ‘een kortstondig gevoel van vreugde’ beleeft wanneer de Twin Towers instorten. En daar heb je die tevreden uitroep weer, waar verlustiging in doorklinkt: ‘Eindelijk! Eindelijk voelt Amerika ook eens aan den lijve (…) ontreddering, verbittering, onmacht.’

Je mag het van Laroui geen ‘Schadenfreude’ noemen, ‘een banaal sentiment’ zoals hij het noemt, maar dat is het natuurlijk wel. Leedvermaak. ‘Klamheimlich’, zoals de Duitsers het onnavolgbaar uitdrukken. Je kunt ‘gevoelens’ en ‘spontane reacties’ niet verbieden, wel in Jemen en Syrië, maar niet in een democratie, maar je kunt ze wel onderzoeken. Voordat je ‘eindelijk!’ kunt roepen, moet je de 2973 getroffenen eerst omvormen tot een abstract doel: het imperialistische Amerika dat is geraakt, en die mensen zijn dan even bijzaak. Je haat tegen Amerika moet dus vele malen sterker en groter zijn dan je inlevingsvermogen in de concrete individuen die tegen wil en dank voor stand-in speelden van dat machtige land.

En daarna kwamen dus de aanslagen in Londen, Casablanca, Madrid, op Bali, in Mumbai en ga maar door. Is daar ook ‘eindelijk!’ geroepen door spontane geesten? Eindelijk het perfide Casablanca getroffen. Eindelijk het ontzagwekkende Bali op de knieën.

Ik heb hoegenaamd geen enkele sympathie voor Hezbollah, of voor Hamas, maar ik kan me niet voorstellen dat ik ‘eindelijk!’ zou roepen, als bij een aanslag zo’n drieduizend van hun mensen om het leven kwamen. Ik vind dat je daarvoor uitzonderlijk cynisch moet zijn, en tegelijkertijd zal zulk cynisme veel vaker voorkomen dan we vermoeden. We weten inmiddels dat Saddam Hoessein het niet op een akkoordje heeft gegooid met Bin Laden, maar dat radicale moslimjongeren in West-Europa die taak van hem hebben overgenomen. Eindelijk is Londen aan de beurt of Amsterdam, de stad waarin je zelf woont, om even net zo ‘ontredderd, verbitterd en onmachtig’ te zijn als jij jezelf voelt.
De media kunnen ook al niet wachten. Eindelijk! Aandacht! Voor jou!