Wat is het verleidelijk mezelf nu voor een kosmopoliet te verslijten. Met een New Yorkse jetlag nog in de benen zit ik alweer op een Grieks eiland: vanaf het balkon zie ik de haven van Hydra. Op dat balkon lees ik een boek over het publieke debat in Engeland - in het Nederlands. Ik ben van alle markten thuis, 'wherever he lies his hat is his home', zo'n man ben ik.

Verleidelijke illusie. Want het Nederlands paspoort ligt in de la van het nachtkastje, evenals het retourticket. En terwijl de Griekse werkelijkheid zinsbegoochelend zijn best doet - de opkomende zon, de rozevingerige dageraad, de Peloponnesos in de schemerige verte - denk ik toch aan het land waar ik toevallig ben geboren.

Is dat alles wat me bindt, het wiegje dat in Haarlem stond, en niet, ik noem eens wat, in Harlem of op Hydra? Nee, er is meer, maar zodra ik dat 'meer' onder woorden probeer te brengen, wordt het al snel kitscherig of juist volstrekt abstract. Kitscherig: de herinneringen aan Twente, de moeder, de zus, de katholieke maar toch ook progressieve middelbare school, het Nederland van de jaren zeventig, dat wachtte op de laatste dag dat het definitief Af zou zijn en alles Goed Geregeld. Ik kan dat Nederland ook algemener beschrijven, als het land waar de vrijzinnigheid steeds meer terrein won, waar kernenergie veel erger was dan welke kerk ook; het land waar discriminatie per wet verboden werd, en waar het vijanddenken de ergste vijand was die je je kon bedenken. Zelfs de jaren zeventig, die later te boek kwamen te staan als de polarisatiejaren, winnen met terugwerkende kracht aan gematigdheid.

Ja, conflicten genoeg, maar waren het niet in alle heftigheid toch familieruzies - gevechten tussen ons kent ons? En, om er een specifiek punt uit te lichten: waarom kan ik mij uit die tijd geen enkel serieus dispuut over godsdienst herinneren? Dat leek toen een wat excentrieke hobby voor een kleine religieuze minderheid rond de Veluwezoom.

Het houdt me ook bezig vanwege dat boek Londen denkt van Patrick van IJzendoorn. Natuurlijk, in Engeland ging het weer net even anders dan bij ons, maar juist daar bestond een lange (Anglicaanse) traditie van religieuze flegmatiek. Hardop ruziemaken over wat iemand nu precies geloofde - dat deden eigenlijk alleen heel overtuigde atheïsten, en dat was vooral een beetje onbehoorlijk. Die flegmatiek kon ook zo goed gedijen omdat er zo veel vanzelfsprekendheden waren die je niet hoefde te benoemen. De verhoudingen waren overzichtelijk, zelfs tussen de zeer en de niet-gelovigen, en er lag een grote Gemiddelde Redelijkheid in het verschiet.Van IJzendoorn citeert een achttiende-eeuwse (!) Anglicaanse bisschop, die toen al zei dat 'enthousiasme een akelige, zeer akelige karakteristiek is' op het gebied van de geloofsbelijdenis. Weifelen - dat was zeker in Engeland je ware! Zelfs Margaret Thatcher, een gelovig Methodiste, vond het een slecht idee toen haar opvolger Blair de neiging vertoonde ook in de politiek zijn persoonlijke (toen nog Anglicaanse) geloofsovertuiging te verkondigen. Haar meesterlijke reprimande: 'We don't do God.'

Wat een weemoedig stemmend zinnetje, van nog maar zo kort geleden. Nu 'doen' we God op de islamitische manier, de judeo-christelijke en de politiek judeo-christelijke, op de religieuze, de ideologische en de pro- of anti-Wilders-wijze. Ik kan daar heel kosmopolitisch over doen en die vervelende feiten wegwuiven, maar dit is wat er gebeurt in mijn land en de rest van Europa: er was eens een groep inheemsen, die twijfelde steeds luider en steeds meer, toen kwam er een groep nieuwkomers, die twijfelde uit beleefdheid nog even en daarna helemaal niet meer. Zij 'deden' God, met een ongepast 'enthousiasme' en in hun kielzog vonden ook de orthodoxe christenen, de evangelisten en zelfs de atheïsten hun oude vuur terug.

Mijn idee van Nederland is het niet, maar de feiten zijn daar. Tegenover het parochiale, weemoedige beeld dat Wilders c.s. schetsen moet een 'zeker' idee over Nederland staan, waaruit genoeg zelfvertrouwen spreekt om het nieuwe en vreemde te incorporeren. Die liberale opdracht om toe te laten wat kan, zonder totale uitverkoop te houden - dat is de kunst. Tegenover het sepia plaatje van een Nederland zonder Koran of moslims een even aansprekend beeld, waarin moslims en moskeeën en ook Nederland zichtbaar blijft. Angela Merkel deed afgelopen week een poging door zich een Duits landschap voor te stellen met minaretten als duurzaam onderdeel daarvan. Dan volgen de vragen: wat voor moskeeën, en welke boodschap wordt daar gepredikt? Daarover moeten we steggelen en twisten en desnoods streng zijn. Wij - de mensen met het Nederlandse paspoort.

Ik vind het eeuwig jammer dat het niet meer kan: 'We don't do God.' Hier zit ik dan, in deze Griekse ansichtkaart, te broeden op iets aansprekends en vrijheidslievends wat we in Nederland gaan 'doen'.