Er was een vriendin, die me vroeg: 'Gaat het wel goed met jou, met je geliefde,' toen ze het las, want ik had om suggesties gevraagd, en zij vond dat very not me en dus alarmerend. Water & lippen. Maar het is een probleem dat me bezighoudt, en niet meteen een uiting van een existentiële crisis. Ik kan niet zeggen dat ik overstelpt werd met reacties, maar de mensen die de moeite namen, deden dat trefzeker en openhartig. Dat sterkte mij, ik had geen privédemon te pakken.

Er is denk ik geen eeuw waarin de seks zo geproblematiseerd is als de twintigste, en ja, in die eeuw ben ik geboren, en dus ben ik met het probleem besmet. Algemeen idee: na de Tweede Wereldoorlog, zeker in de jaren zestig, werd de seks 'bevrijd'. Daarvoor heerste onderdrukking, mensen mochten niet masturberen, schaamden zich dood en deden als koningin Victoria als ze toch bleven leven: 'Close your eyes and think of England'. Ik voelde dat zelf anders, want seks is voor mij altijd problematisch geweest, ook zonder dominees of ouders die banvloeken uitspraken. Het moeilijkst vond ik te geloven dat seks 'gewoon lekker' was, als een ijslolly, want daar ben ik toch al niet zo dol op, en met seks vond ik het al helemaal niets te maken hebben.

Ik heb een haat/liefdeverhouding met Michel Foucault, de filosoof die van de politiek niet veel begreep, maar wel doorhad dat de seks in de negentiende en twintigste eeuw niet 'bevrijd' werd, maar eerder uitgevonden, bepaald, gecategoriseerd en gestempeld. Homoseksueel gedrag is bijvoorbeeld van alle tijden en culturen, maar het idee van de 'homoseksueel' (en dus ook van de 'heteroseksueel') is een recente vondst. En wat behelst die vondst? Dat je seksuele gedrag je diepste 'Ik' zou vertegenwoordigen, dat het de enige, echte vaandeldrager van jezelf zou zijn.

Marx dacht dat het ging om arbeid en kapitaal, maar de twintigste eeuw is toch echt de eeuw van Freud geweest, die meende dat de driften het allesbepalende waren, en daarvan de seksuele driften het meest. Nu hebben we de mazzel dat Freud zo'n subtiel schrijver was, die een en ander gecompliceerd verwoordde, maar zijn volgelingen waren dat al veel minder, en in de volksmond ging het heten; 'Je moet gewoon seks hebben, want dat is goed voor je.'
Joris Driepinter. Eet ook elke dag een appel.

Maar door die lapidaire houding verloor seks nu juist haar onschuld: het werd de oerkracht bij uitstek, die eigenlijk alles in je leven bepaalde: elk probleem was ten diepste een seksueel probleem. Nou, probeer er dan maar eens 'gewoon lekker' van te genieten.

De Groene Amsterdammer heeft net een zomernummer aan seks gewijd, en de heersende toon in de stukken is helemaal niet 'jottem, we zijn bevrijd', maar: 'We zitten met een probleem waarvan we de proporties niet kennen.' Wat zou dat nummer anders zijn geweest als het in 1978 was geschreven. Een van de mooiste uitspraken is van Willem Jan Otten, die met zoveel woorden zegt dat we moeten ophouden te geloven dat seks kan worden 'opgelost', zoals je dat met het huisvestingsprobleem kunt doen. Dat lukt niet, en hoe meer je het wilt, hoe moeilijker het wordt.

Ik vroeg me af hoe je een langdurige liefde kan combineren met een al even liefdevolle seksuele praktijk, want een makkie vind ik dat niet, en de meeste brievenschrijvers dachten daar ook zo over.
Mevrouw O is zestig en heeft sinds kort een bloeiende verhouding met meneer X van drieënzestig: ze wist niet dat het bestond, zoveel gevoel en seks samen, maar schrijft als laatste zin: 'Verder gebiedt de eerlijkheid mij te zeggen, dat mijn lief in Antwerpen woont en ik in Eindhoven.' (zie de brief op pagina 4, red.) Ik vind dat prachtig. Het is als de man die bij de dokter komt met vage verkoudheidsklachten, en bij het weggaan nog even meedeelt: 'O ja, en mijn urine is altijd gifgroen - maar dat zal wel niets te betekenen hebben.' Een langdurige liefde stoelt uiteindelijk op een zekere routine, en de kunst is die routine niet tot sleur te laten verkommeren. Dat is moeilijk, en zeker als er seks bij te pas komt, want de huishoudelijkheid nestelt zich daar bij veelvuldig gebruik als een houtworm. Eindhoven, Antwerpen: je blijft moeite doen, je zoekt elkaar op, en dan maak je er waarschijnlijk meer van.

Ook een hartverscheurende brief van mevrouw A., die schrijft echte liefde te voelen voor de man met wie ze niet wil vrijen, en juist heel goed te kunnen vrijen met de man voor wie ze niet zo diep voelt. Herkenbaar probleem: het liefdesobject is niet automatisch ook het seksobject; de ontroering, bijvoorbeeld, is onmisbaar in de liefde, maar in de seks kan het een sta-in-de-weg zijn. Daar helpt vaak het platte en ordinaire reuze.

Wat iedereen me schreef: oefening helpt. Geloof niet dat het vanzelf komt, 'goede seks', het is toch meer piano spelen. Heel lang, heel veel trainen - en dan nog kan het erbarmelijk uitpakken. Valse noten horen er dus bij, en dat gewoon 'effe lekker nummertje wegspelen': hou toch op.