VN MediagidsIrrelevant
25.08.2009

Nog geen maand nadat ‘Portret van Eleazar Swalmius’ werd toegeschreven aan Rembrandt van Rijn, lijken wetenschappers op een verrassende nieuwe opvatting uit te komen.
In een volgende week te verschijnen rapport maken de onderzoekers er melding van dat de authenticiteit van Rembrandts Portret van Eleazar, in het Antwerpse Koninklijk Museum van Schone Kunsten, waarschijnlijk totaal irrelevant is.
De wetenschappers kwamen de irrelevantie van de authenticiteitsvraag op het spoor toen het schilderij na lang laboratoriumonderzoek werd teruggehangen. Een van de geleerden, die het werk tot dat moment alleen met een microscoop had bestudeerd, kwam tot de conclusie dat het werk ook in zijn geheel kan worden bekeken. Zonder microscoop en röntgenapparaten wordt een ander, veel minder abstract werk zichtbaar. De onderzoeker spreekt in dit verband van een 'panoramisch perspectief'.
Vanuit het panoramisch perspectief zagen de onderzoekers in plaats van pigmentsporen en onafhankelijke penseelstreken, een coherente afbeelding. Door de afbeelding vanuit het panoramische perspectief te observeren, konden de onderzoekers met esthetische criteria beslissen of ze de afbeelding wel of niet de moeite van het bekijken waard vonden. In het geval van Eleazar Swalmius kwamen de onderzoekers tot de conclusie dat het schilderij 'wel aardig' is maar niet 'heel bijzonder'. In wezen behelst het werk niet meer dan een afbeelding van een vriendelijk ogende man met een wat wilde baard en onhandig geschilderde handen. Al houden onderzoekers de mogelijkheid open dat Swalmius eigenaardig disproportionele handen had, die door Rembrandt heel getrouw zijn afgebeeld.
De voorlopige bevindingen zouden, wanneer ze standhouden, verstrekkende gevolgen kunnen hebben voor de manier waarop kunstwerken worden gewaardeerd. Zo maken veel verzamelaars en musea zich grote zorgen over de waarde van hun collecties. 'Als authenticiteit geen criterium is, zal dat de taxatiewaarde van menig collectie dramatisch kunnen veranderen.' Aldus een kunstmakelaar die anoniem wilde blijven.
Dat scenario is niet onwaarschijnlijk. De onderzoekers zijn zo enthousiast over hun bevindingen dat ze ook andere werken van Rembrandt willen bekijken vanuit het panoramaperspectief.
Als dat onderzoek de te verwachte resultaten oplevert, zou dat voeding geven aan de nu nog controversiële theorie dat Rembrandt schilderijen niet opbouwde vanuit de behoefte zoveel mogelijk microscopische sporen van authenticiteit na te laten. Als dat waar is, zou dat een paradigmaverschuiving impliceren die suggereert dat Rembrandt schilderde vanuit het verlangen een afbeelding te creëren die vanuit het panoramaperspectief een zekere esthetische voldoening teweegbrengt bij de toeschouwer. Dat zou, zoals een van de opstellers van het rapport het verwoordde, betekenen dat voor Rembrandt 'het signeren van een schilderij minder belangrijk was dan het schilderen zelf'.
Het is nog te vroeg om te zeggen dat deze nieuwe theorievorming ook toegepast kan worden op andere kunstwerken. Maar voorlopig onderzoek lijkt uit te wijzen dat veel meer kunstwerken in de toekomst vanuit het panoramisch perspectief, onafhankelijk van hun authenticiteit, op hun waarde geschat kunnen gaan worden.
