‘Een vertrouwde grammatica van afspraken en verwachtingen,’ zo omschreef Alexi Zouzniac in 1971 theater in zijn pamflet Bewogen door stilstand. Steeds meer dansers zochten in die tijd naar methoden om niet te voldoen aan de verwachting van het publiek. Stijlbreuken werden de norm in een genre dat zichzelf opnieuw wilde uitvinden.

Voor Zouzniac was een radicale breuk met het verleden niet genoeg. Na een flirt met minimal dance besloot hij een nieuwe bewegingsmorfologie te ontwikkelen. ‘De taal van beweging,’ schreef Zouzniac in zijn pamflet, ‘is niet langer in staat de moderne wereld poëtisch te duiden.’
Tien jaar voor het verschijnen van Bewogen door stilstand, kort voor zijn breuk met de danswereld, was Zouzniac samen met Rudolf Noerejev overgelopen naar het Westen. Noerejev en Zouzniac maakten deel uit van het vermaarde Kirovballet. Noerejev als solist, Zouzniac als assistent-toneelmeester.

Zouzniac, die nog altijd met veel liefde en respect over Noerejev praat, zegt dat het een artistiek conflict was dat een einde maakte aan zijn vriendschap met de in Zouzniacs ogen reactionaire bewegingen van Noerejev. Noerejev ontkende ooit contact te hebben gehad met ‘die catatoon’.
Zijn radicale opvattingen over dynamiek en stilstand zetten Zouzniac er in 1980 toe aan om zich in Leipzig op de markt stilstaand aan de openbare ruimte te presenteren. Of misschien moeten we zeggen, dat hij zichzelf toevoegde aan de openbare ruimte. Hij ging op een emmer stil staan zonder verder ook maar een spier te bewegen.

Een artistieke doorbraak die zo vernieuwend was dat de kunstwereld zich er geen raad mee wist. Alleen kinderen konden de aanwezigheid van een levend standbeeld in het straatbeeld waarderen. Hetgeen te maken zal hebben met het feit dat kinderen sneller in staat zijn door te dringen in een vreemde taal. Wat ook hielp, was het rolfluitje dat Zouzniac tijdens zijn exercitie in zijn mond stopte. Telkens wanneer een kind stil hield, blies hij op het fluitje.

De rest kan gevoegelijk als bekend worden verondersteld. Binnen tien jaar stonden er door heel Europa volgelingen van Zouzniac stil.

Voor het Holland Festival heeft Zouzniac er voor gekozen niet alleen stil te staan, maar ook nog eens in een gouden gewaad met gouden gezicht, verkleed als Rembrandt van Rijn. Zonder ook maar een spier te bewegen, ironiseert hij zodoende de ambigue relatie tussen de kunstwereld en het publiek. Maar wie Zouzniac deze dagen aan het werk ziet, zal moeten bekennen dat er meer aan de hand is.

De statische pose van Zouzniac, binnen de dynamische context van een metropool, dwingt de stadsbewoner zich bewust te worden van zijn eigen beweeglijkheid. Zouzniac dwingt ons te onderzoeken wie de bezoeker is; Zouzniac die stilstaat, of de toeschouwer die slechts een passant is? Esthetisch wordt deze verwisseling van perspectief verbeeld door de beweging die ervaren wordt in de confrontatie met stilstand. Door het verschuivende perspectief van de passant lijkt de meeste beweging uit te gaan van een decor dat wij geconditioneerd zijn als statisch te ervaren. Het resultaat is een gevoel van ontheemdheid dat onze ontwortelde identiteit tijdelijk een gevoel van thuis geeft.

Holland Festival, ‘Unmoved Alive’. Gezien 25 juni op de Dam in Amsterdam. Te zien tot 27 juni.