Twee jaar geleden hield Henk Vonhoff in de Sint Jacobskerk in Vlissingen de Van Randwijklezing, vernoemd naar oud-verzetsstrijder en hoofdredacteur van Vrij Nederland Henk van Randwijk. De liberale coryfee citeerde bij die gelegenheid Willem van Oranje. 'Ik kan niet goedkeuren dat vorsten over het geweten van hun onderdanen willen heersen en hen de vrijheid van het geloof ontnemen,' sprak de Vader des Vaderlands op 31 december 1564. Een kritische opmerking in de richting van de Koning van Hispanje die het katholicisme heilig verklaarde en de protestanten als 'ketters' afdeed.

Maar op Bevrijdingsdag 2008 was de waarschuwing van Willem de Zwijger tegen elke vorm van gewetensdwang nog steeds actueel. Met beginselen als de vrijheid van godsdienst en de vrijheid van meningsuiting valt voor liberalen niet te marchanderen, zei Vonhoff. Een dag na de verkiezingsoverwinning van Mark Rutte keerde hij zich tegen de gedachte van een coalitie met Geert Wilders: 'Een kabinet met de Partij Voor de Vrijheid is natuurlijk uitgesloten.'

Nu stroomt de aula van het crematorium in Leusden vol partijgenoten die 'het geweten en geheugen van de VVD' de laatste eer komen bewijzen. Jachtopzieners van Het Nationale Park De Hoge Veluwe, waarvan Vonhoff voorzitter was, bewaken de kist. Oud-minister Frits Korthals Altes prijst zijn kwaliteiten als dwarse denker en campaigner, Ernst Hirsch Ballin spreekt namens het kabinet waardering uit voor zijn bijdrage aan het openbaar bestuur. Mark Rutte, die zich samen met Uri Rosenthal, Frank de Grave, Loek Hermans en Ed Nijpels aan de zijkant van de aula heeft opgesteld, memoreert dat de overledene hem vanaf zijn vakantieadres in Frankrijk nog heeft gebeld: 'Mark, stop met Paars-plus!' Vonhoffs mening over pacteren met de PVV blijft onbesproken.

Geen wonder, want een dag eerder heeft de VVD-leiding besloten te gaan onderhandelen over een rechts minderheidskabinet dat vanuit de Kamer door Wilders wordt gedoogd. Een eind maken aan 'de moslimbezetting van Nederland' - zoals dat onder aanhangers van de PVV heet - zal geen doelstelling van het regeringsbeleid zijn. Maar de drie partijen 'accepteren elkaars verschil van inzicht over aard en karakter van de islam', staat in een gezamenlijke verklaring van Rutte, Wilders en Verhagen te lezen. Met andere woorden: de PVV houdt de vrijheid om te pleiten voor een verbod op de Koran, het door de knieën schieten van Marokkaanse voetbalvandalen en het heffen van belasting op hoofddoekjes. Zolang de Wilders-fanclub VVD en CDA maar helpt bezuinigingen door te voeren op de gezondheidszorg en de sociale zekerheid.

Opmerkelijk is dat bijna niemand binnen de VVD Rutte openlijk tegenspreekt. De partij, die door oud-leider Nijpels met een 'kruiwagen vol kikkers' werd vergeleken, houdt zich muisstil. Voormalig Kamervoorzitter Frans Weisglas betreurde het gemak waarmee Rutte voorbij ging aan principiële bezwaren tegen het gedachtengoed van de PVV: 'Het uitsluiten en discrimineren van een bevolkingsgroep in ons land, het willen instellen van een kopvoddentaks en het etnisch registreren van burgers behoren niet thuis in onze rechtsorde.' Een telefoontje van VVD-voorzitter Ivo Opstelten ('Loop Mark alsjeblieft niet voor de voeten') mocht niet baten. In Met het Oog op Morgen herhaalde Weisglas zijn bezwaren. Ook Hans van Baalen, Arno Visser en Robin Linschoten zagen het rechtse kabinet nog niet meteen op het bordes staan (zie het artikel van Harm Ede Botje op pagina 19). Maar voor het overige heerste bij de liberalen de rust van het kerkhof. Anders lag dat binnen het CDA waar de oude garde zich wél roerde. Bert de Vries overwoog zijn partijlidmaatschap op te zeggen als Verhagen de gedoogsteun van Wilders accepteerde. Tineke Lodders sprak van een 'waagstuk'. Hans van den Broek stond niet bij de recente ontwikkelingen te juichen. Arie Oostlander, ook wel de geestelijke vader van Jan Peter Balkenende genoemd, vroeg zich hardop af wat informateur Lubbers in hemelsnaam bezielde: 'Het is raar dat hij heeft gemeend het CDA in deze nare dwangpositie te moeten duwen.'

Waarom Lubbers dat deed? Dat zal de vroegere Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen en huidige voorman van de kosmopolitische pressiegroep Worldconnectors zich waarschijnlijk ook afvragen. De meest plausibele theorie die in Den Haag circuleerde, was dat Lubbers op gesprekken tussen VVD, PVV en CDA aandrong om vervolgens de steven te wenden richting het middenkabinet dat tot nu toe door Job Cohen werd afgewezen. Cohen moest dat kabinet alsnog accepteren of kreeg er anders de schuld van dat hij Wilders aan de macht had gebracht. Dat uitgekiende scenario zou zijn doorkruist door Verhagen die sinds 'Uruzgan' zijn buik vol heeft van de PvdA en de gesprekken met Wilders dus serieuzer nam dan Lubbers wilde.

Wat kunnen politieke spelletjes toch een verrassende ontknoping krijgen!