Vast nooit gedacht dat vicepremier Maxime Verhagen met veel zelfspot over zijn reputatie kan praten. Toch is het zo.

Begin 2009 hield de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken in Nieuwspoort een toespraak over zijn grote voorbeeld Norbert Schmelzer, KVP-leider in de jaren zestig. Pikant, want sinds de naar hem genoemde Nacht van Schmelzer (toen de katholieke voorman het centrum-linkse kabinet-Cals ten val bracht) konden vooral de sociaal-democraten zijn bloed wel drinken. Pas na zijn overlijden in 2008 kreeg Schmelzer van politicologen en historici een soort van eerherstel.

Verhagen voelde zich juist verwant met de man die net als hij eerst fractievoorzitter in de Kamer en daarna minister van Buitenlandse Zaken was: 'Schmelzer was intelligent, scherp, een strateeg met een vooruitziende blik.' Het was hem niet ontgaan dat de 'Nacht' de KVP-leider een onbetrouwbaar imago had opgeleverd. Toch identificeerde hij zich met Schmelzer 'omdat we hetzelfde type politicus zijn': 'Ik zie wel een aantal overeenkomsten in de manier waarop hij en ik de zaken aanpakken, en de associaties die dat bij anderen oproept. Wim Kan noemde Schmelzer een gladde teckel. Zelf ben ik wel met een rat vergeleken. Norbert verzamelde sindsdien beeldjes van teckels. Dat zal ik niet doen: ik vind een rat niet zo'n gezellig dier om thuis op de schouw te zetten. Maar laten we het er wel op houden dat wij in ieder geval beiden politieke dieren zijn - en daar ook lol aan beleven.'

De toespraak in Nieuwspoort vond plaats voordat het vierde kabinet-Balkenende viel over Uruzgan, het CDA de grootste verkiezingsnederlaag in zijn bestaan leed en Verhagen besloot Geert Wilders als gedoogpartner te accepteren. Tijdens een Kamerdebat in september 2010 voegde hij de sociaal-democraten toe dat het CDA nog alleen 'in uiterste noodzaak' een kabinet met hen wilde vormen.

Sindsdien is 'rat' nog de mildste term die in het linkerkamp voor de vicepremier wordt gebruikt. Hij lijkt eerder de reïncarnatie van Satan. Het hoge spel dat Verhagen sinds Uruzgan speelde, maakt hem ook in eigen kring omstreden. De vice-premier mag zich geen partijleider noemen, zelfs geen interim-partijleider, zelfs geen tussenpaus. Tot nu toe pleitten alleen de bewindslieden Bleker en Hillen en voorzitterskandidaat Sjaak van der Tak ervoor hem tot hét boegbeeld van het CDA uit te roepen. Alle anderen zweren bij een vorm van 'collectief leiderschap': Verhagen stuurt de ministers en staatssecretarissen aan, Sybrand Buma de fractie, de partijvoorzitter die op 2 april aantreedt de organisatie in het land. Jan Peter Balkenende ondertekende zelfs overlijdensadvertenties met: partijleider CDA. Inmiddels wordt stug ontkend dat aan die functie behoefte bestaat. Op dit moment iemand op het schild hijsen was prematuur, betoogde voorzitterskandidaat Ruth Peetoom: eerst moest het CDA inhoudelijk weer op koers liggen, daarna begon de zoektocht naar het bijpassende gezicht.

In de tussentijd kreeg de partij drie leiders voor de prijs van één. Toen de Utrechtse predikante bij TROS Kamerbreed de vraag moest beantwoorden of Verhagen op zijn minst niet als de facto leider kon worden erkend, herhaalde ze: nee, het gaat om een drietal. Goed: ook de vroege christenen geloofden al in de drie-eenheid van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. Maar is dat voor een moderne partij in het televisietijdperk geen onwerkbare constructie? Voorlopig heeft het CDA zijn handen vol aan de primaries die worden gehouden om een nieuwe voorzitter te vinden. De partij kan kiezen uit zes kandidaten: Peetoom, die in de jaren negentig samen met haar echtgenoot René Paas en het huidige Kamerlid Ad Koppejan de vernieuwingsbeweging Confrontatie met de Toekomst oprichtte, Sjaak van der Tak, die als wethouder van Rotterdam eerst met GroenLinks wilde samenwerken maar daarna pacteerde met Fortuyn, Ton Roerig, 'trainer en coach', advocaat Jan de Visser, Martijn Vroom die 'voor honderd procent naar de jongeren wil kijken', en Ronald Zoutendijk, die de bijbelse boodschap benadrukt.

Favoriet van de rechtervleugel is Van der Tak. De tegenstanders van het kabinet met gedoogsteun van de PVV hebben hun kaarten op Peetoom gezet. Zij kan de ontwikkeling van het CDA in de richting van een 'Conservatief Democratisch Appel' dwarsbomen. Bij een overwinning van de 'Takkianen' zou de minderheid binnen de partij die tegen de vorming van het gedoogkabinet was wel eens definitief kunnen afhaken. Met Verhagen, Buma en Peetoom als trojka dreigt het CDA een veelkoppig monster te blijven. Het is een duivels dilemma. Elco Brinkman zag tijdens zijn campagne voor de Eerste Kamer de eerste narcissen al opkomen. Maar voor het CDA is het voorjaar nog niet aangebroken.