Gebeurt er nooit meer iets leuks voor sociaal-democraten? Alleen nog maar heel af en toe. Zo slaagde de Griekse Pasok-partij van George Papandreou er in de conservatieve premier Kostas Karamanlis te vloeren. Ook Spanje en Portugal hebben een linkse premier en in Oslo regeert een voormalige journalist van de Arbeiderbladet.

Maar dat is het wel. De Duitse SPD werd verpletterend verslagen, in Groot-Brittannië wacht Labour het zelfde lot. Van de trotse sociaal-democratie van de jaren negentig (Tony Blair probeerde Engeland weer swingend te maken, Gerhard Schröder veroverde het nieuwe midden, wij hadden onze Wim Kok) is weinig tot niets meer over. Het Elysée is in handen van Sarkozy, het Bundeskanzleramt van Merkel. De leden van de Partij van Europese Socialisten kregen dit voorjaar allemaal klop.

De onlangs overleden socioloog en filosoof Lord Dahrendorf zat er kennelijk niet ver naast toen hij in 1983 'het inhoudelijke einde van de sociaal-democratie' voorspelde. De beweging die de arbeidersklasse wilde emanciperen, was volgens hem aan haar eigen succes te gronde gegaan. De verzorgingsstaat was er gekomen. Elke arbeider had zijn eigen autootje gekregen, liefst voorzien van een caravan om vakantie in de Provence te kunnen vieren. Tot tevredenheid bij de achterban had de welvaart niet geleid. Immigratie, terreuraanslagen en angst voor de globalisering maakten de gewone man nog wrokkiger. Nederland komt de eer toe koploper in het koesteren van dit soort rancuneuze gevoelens te zijn.

Maakte de PvdA ooit kans het 'einde van de sociaal-democratie' te overleven? Zat het er altijd al in dat de partij in de peilingen nog maar dertien zetels overhield? Misschien is het toch goed de film nog even terug te draaien. Bij de verkiezingen van 2003 slaagde de nieuwe partijleider Wouter Bos erin het verlies van het jaar daarvoor nagenoeg helemaal goed te maken. Hij trok de wijken in om de Fortuyn-stemmers van 2002 duidelijk te maken dat de PvdA zich hun noden aantrok. Bos kondigde aan zelf in de Tweede Kamer te blijven om zonder gebonden handen zijn partij te kunnen aanvoeren. Niet hij maar de Amsterdamse burgemeester Job Cohen zou na een verkiezingszege het Catshuis betrekken. Dat droomticket leverde één zetel te weinig op om Balkenende te verslaan.

Maar de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 leverden een grote overwinning op, omgerekend goed voor zestig Kamerzetels. Bos wist zich tot tolk te maken van het verzet tegen de 'asociale' hervormingen van Balkenende II. Hij was de held van de immigranten, maar sprak ook tot de verbeelding van jonge ambitieuze echtparen. Toen overspeelde hij zijn hand met zijn 'bejaardenbelasting'. De wrokkige oude mannen keerden zich tegen hem, met een nederlaag bij de Tweede Kamerverkiezingen als gevolg. Ondanks zijn verzekering dat hij geen vice-premier onder Balkenende zou worden, deed Bos dat toch. Het begin van een geloofwaardigheidprobleem waartegen geen kruid gewassen bleek, zelfs het redden van de banken baatte niet.

Bij de Europese verkiezingen was de PvdA nog maar goed voor achttien Kamerzetels. De dreun bij de gemeenteraden komt er nog aan. In sociologisch opzicht is de aanhang van de partij versplinterd: Jan de Arbeider heeft zijn toevlucht genomen tot Kant en Wilders, Martijn de Student zoekt zijn heil bij Pechtold en Halsema. Zelfs de Mohammeds en Fatima's die de PvdA in 2006 volop steunden, overwegen nu de overstap naar GroenLinks en D66. De partij van de emancipatie van de arbeidersklasse is tussen hamer en aambeeld terechtgekomen.

Tijdens brainstorms in Grand Hotel Arion in Vlissingen en het partijhoofdkwartier aan de Herengracht is de afgelopen maanden alleen nog paniekvoetbal gespeeld. Ook de deelnemers aan de nazit in het café kwamen niet verder. Moest fractievoorzitter Mariëtte Hamer worden afgezet of nog één kans krijgen? Zou een nieuw gezicht verschil maken, dat van buitenlandwoordvoerder Martijn van Dam of fractiesecretaris Diederik Samsom bijvoorbeeld? Had het zin Job Cohen opnieuw te vragen een rol in de landelijke politiek te gaan spelen? Maar zou hij dat willen en werd juist Cohen door de kiezers niet als te soft on immigration gezien?

Eén scenario lekte nog niet meteen uit: mocht Balkenende naar Europa vertrekken, dan doet zich de kans voor op een reshuffle binnen de PvdA-top. Maak Ronald Plasterk minister van Financiën en Mariëtte Hamer minister van Onderwijs. Dan kan Bos terug naar de Kamer om zonder de last van het vice-premierschap de partijleiding weer op zich te nemen. Maar of dat het tij kan keren?