Kort na de val van het ongelukzalige kabinet-Balkenende IV beklaagde CDA-fractieleider Pieter van Geel zich over het oprukken van het machismo in de Nederlandse politiek. De PVV had net aangekondigd niet aan de coalitiebesprekingen in Almere deel te nemen als er geen verbod op hoofddoekjes werd ingesteld. Landelijk zou de partij alleen toetreden tot een coalitie die de AOW-leeftijd op 65 jaar hield. De PvdA had meegedeeld nooit met de PVV in zee te willen. Veel geschreeuw en weinig wol, vond Van Geel. Hij zag de tijden van Den Uyl herleven, toen partijen elkaar uitsloten of aan strenge exameneisen onderwierpen. Zo viel het land niet te regeren.

De sous-chef van het CDA kreeg lik op stuk van Wouter Bos. Van Geel plengde krokodillentranen, meende de oud-vice-premier. Want wie was eigenlijk begonnen met de spelverruwing in de politiek? Wie had tijdens de verkiezingscampagne van 2006 de concurrentie voor draaikonten en leugenaars uitgemaakt? Het CDA toch zeker?

Van Geel waarschuwde tegen de machocultuur omdat hij de vorming van een volgende coalitie in gevaar zag komen: 'We weten allemaal dat er na de verkiezingen moet worden samengewerkt. Dus wie is er straks teleurgesteld? De kiezer, die dacht dat er geen water bij de wijn werd gedaan. Zo groeit de afkeer van de democratie.'

Hij wist op dat moment nog niet wie bij de start van de nu lopende verkiezingscampagne als eerste een onderwerp 'ononderhandelbaar' zou noemen: zijn partijleider Jan Peter Balkenende. Het ging om de aftrek van de hypotheekrente. Balkenende tijdens het lijsttrekkersdebat op Radio 1: 'Voor mij is dat een breekpunt.' Waar was de partij die zich altijd liet voorstaan op het harmoniemodel opeens gebleven?

De premier voelde goed aan hoeveel kiezers uit de middenklasse en de Vinex-wijken zouden staan te applaudisseren voor zijn njet tegen de afschaffing van de hypotheekrenteaftrek. Maar binnen zijn eigen partij wekte zijn machogedrag grote verbazing. Ab Klink, die zich warmloopt om fractievoorzitter in de Tweede Kamer te worden, zei in Nova dat hij zo'n categorische uitspraak niet had verwacht. De Tilburgse economen Lans Bovenberg en Sylvester Eijffinger verweten de CDA-leider kortzichtigheid: 'De hypotheekrenteaftrek kost ons jaarlijks 11 miljard euro.'

Ook in de Malietoren - het hoofdkwartier van werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB-Nederland - sloeg de paniek toe. Sinds de val van Balkenende IV droomt men daar van een hervormingskabinet van CDA, VVD, D66 en (als Femke toehapt) GroenLinks. Dat idee dreigde nu in de kiem te worden gesmoord want Alexander Pechtold riep meteen dat het intact laten van de woningmarkt voor hem ondenkbaar was. Als Balkenende in zijn standpunt volhardde, kon het CDA na de verkiezingen alleen nog aankloppen bij de VVD en de PVV - de enige partijen die de renteaftrek ook heilig hebben verklaard. Geen aanlokkelijk perspectief, vonden de werkgevers. Een kabinet dat het moest hebben van de steun van de hoofddoekjesvreters van Wilders zou de reputatie van Nederland in de wereld en de exportpositie van het bedrijfsleven geen goed doen.

Maandag greep staatssecretaris van Onderwijs Marja van Bijsterveldt in, de oud-partijvoorzitter die over uitmuntende contacten met het maatschappelijk middenveld beschikt. Een coalitie met Rutte, Pechtold en Halsema had de voorkeur van het CDA, zei ze. Bijna tegelijkertijd sprak Piet Hein Donner zich uit voor een 'verstandige hervormingsgezinde combinatie'. Pas in de loop van de dag sloot Balkenende zich bij hun pleidooi aan.

Hoe de nieuwe strategie te rijmen was met zijn veto op de afschaffing van de hypotheekrenteaftrek, liet hij wijselijk in het midden.

Blijft de vraag waarom de premier zich bij Radio 1 opeens gedroeg als Tarzan. De 'breekpunten' komen van oorsprong van links. De PvdA nam in de jaren zestig en zeventig de christen-democraten dolgraag de maat. Ze moesten zich voor de verkiezingen tot het progressieve kamp bekennen of genoegen nemen met een minderheidspositie binnen het kabinet. Er lagen 'ononderhandelbare strijdpunten' als: met de PvdA in de regering worden op Nederlands grondgebied geen kruisraketten geplaatst. De hoge prijs die zij betaalden: ze werden langdurig naar de oppositie verbannen.

Raar dat Balkenende zich nu van een soortgelijke polarisatiestrategie bedient. Want Van Geel waarschuwde terecht tegen de gevaren van het politiek machismo. Het kan de kabinetsformatie knap ingewikkeld maken. Of zit er over een paar maanden een zachte man in het Catshuis?