Nooit gedacht dat oud-Shell-manager Wouter Bos nog eens te boek zou staan als de meest roekeloze en avonturistische leider uit de geschiedenis van de sociaal-democratie. Aan Clairy Polak van NOVA legde de Amsterdamse PvdA-voorman Lodewijk Asscher uit wat Bos psychologisch kan hebben bewogen de verhoudingen binnen het vierde kabinet-Balkenende op scherp te zetten: als de christen-democraten je voortdurend uitmaken voor een draaitol en onbetrouwbaar sujet, wil je op den duur bewijzen dat je de rug ook recht kan houden.

Ik kan die redenering volgen. Maar was het conflict binnen het kabinet (blijven we in Uruzgan of sturen we opleiders en instructeurs naar een andere regio in Afghanistan) de moeite waard om harakiri te plegen en de oppositie in te gaan?

Historisch gezien zijn er maar weinig voorbeelden van zo'n radicale keuze. Het optreden van Bos in de Utrechtse Club Monza ('De laatste Nederlandse militair moet eind van dit jaar weg zijn uit Uruzgan!') doet nog het meest denken aan de onbehouwen fractieleider Jaap Burger die in 1958 de jaarlijkse Fakkeldragersdag van zijn partij aangreep om het centrum-linkse vierde kabinet-Drees de wacht aan te zeggen. Hij stelde een zevental eisen die stuk voor stuk nauwelijks vielen in te willigen. Van Burger is de kernachtige formulering: 'Om deel te nemen, moet er voor ons als socialisten iets te regeren zijn.'

De schaduwzijde van zijn stoere taal: een maand na Fakkeldragersdag was Drees premier-af. Het duurde zeven jaar voordat de sociaal-democraten weer tot een kabinet toetraden en vijftien jaar voordat de PvdA opnieuw de premier leverde (Joop den Uyl). Want ook de confessionelen van toen ruilden met het grootste gemak de ene voor de andere coalitieepartner in.

Niet alleen de bestuurlijke loopbaan van Vadertje Drees, ook die van Ome Joop kwam ten einde door een kamikazeactie van de PvdA. Al was daar enige aanleiding toe. Na het succes van het kabinet-Den Uyl zag de toenmalige partijleider zich gedwongen de tweede viool te gaan spelen in een regering onder leiding van zijn grote tegenvoeter, CDA'er Dries van Agt. Het werd een kabinet dat rollend over straat ging: meningsverschillen over de plaatsing van de kruisraket, ruzie over de bezuinigingen, hommeles over Den Uyls werkgelegenheidsplan. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1982 leed de PvdA een verpletterende nederlaag.

De achterban hield niet van een partij die onder het juk van de christen-democraten doorging. De activistische partijvoorzitter Max van den Berg, nu commissaris van de Koningin in Groningen, kwam in opstand. Hij eiste dat de minima er niet meer dan één procent op achteruit gingen en aan dat verlangen konden zijn ministers niet voldoen. Even later was het vechtkabinet-Van Agt/Den Uyl verdwenen. Met als nadeel dat voor de PvdA zeven magere jaren in de oppositie aanbraken. Pas onder een nieuwe pragmatische partijleider - Wim Kok - werden de sociaal-democraten door het CDA regierungsfähig genoeg bevonden.

Historisch gezien heeft zelf uit het kabinet weglopen zelden geloond. Dat geldt ook voor de VVD, die in 1989 brak met Lubbers, en D66, dat in 2006 het tweede kabinet-Balkenende opblies.

Zondag was ik op het PvdA-hoofdkwartier in Amsterdam bij een informele borrel met de oud-bewindslieden. Er heerste een bevrijd gevoel. Eindelijk kon er naar hartelust worden gescholden op Maxime Verhagen ('een Siciliaanse maffiapoliticus') en Jan Peter Balkenende ('geen boven de partijen staande premier, maar iemand die zich op sleeptouw liet nemen door zijn minister van Buitenlandse Zaken'). Al hadden de sociaal-democraten nog steeds warme woorden over voor Ernst Hirsch Ballin, Gerda Verburg en Ab Klink. Ze waren blij dat ze de handen nu vrij hadden voor de verkiezingscampagne tegen het CDA. Maurice de Hond gaf hun er nu al vier zetels bij. Wie weet zat Wouter Bos nog voor de zomer in het Torentje.

Zou het? De strategische positie van de PvdA lijkt me bepaald niet aantrekkelijk. We zitten midden in een economische crisis, de culturele onderstroom is een conservatieve. Het CDA heeft het voor het uitkiezen: zullen we Pechtold en Rutte erbij halen of Wilders om gedoogsteun vragen? Misschien zit er zelfs een regenboogcoalitie met GroenLinks in. Alle kans dat de PvdA de komende jaren een barre tocht door de woestijn wacht.

Uruzgan is een belangrijk onderwerp. Maar was het werkelijk een zelfmoordaanval van de PvdA op het vierde kabinet-Balkenende waard?