Wie wil begrijpen waarom Diederik Samsom zich uitput in hartstochtelijke liefdesverklaringen aan het adres van de SP, moet de peiling van Maurice de Hond van 4 november 2011 erop naslaan. Die bracht toen in kaart op welke partijen de lager opgeleiden van Nederland hun stem uitbrengen. Bijna dertig procent van de kiezers met een mavo- of vmbo-diploma sprak zijn sympathie uit voor Wilders, nog eens een kwart verwachtte het heil van de 'rode Jehova's'. Samen was dat een meerderheid van die bevolkingsgroep. De PvdA, ooit opgericht om de arbeidersklasse te emanciperen, scoorde maar acht procent.

Zelfs de blauwe blazers en parelkettingen van de VVD genoten meer populariteit onder de nazaten van de arbeidersklasse. De resultaten van het CDA waren al helemaal niet om over over naar huis te schrijven. De Hond: 'CDA en PvdA zijn onder die groep vrijwel weggevaagd.' Dat bouwvakkers, buschauffeurs en ambulancebroeders de PvdA aanzien voor een verzameling naïeve eurofielen en multicultiknuffelaars, raakt een open zenuw bij die partij. Bovendien meent de vox populi te weten dat de sociaaldemocratie anno 2012 vooral uit baantjesjagers en zakkenvullers bestaat.

Prominente partijleden als Wim Kok (bonussen bij ING, ontslagen bij PostNL), Lodewijk de Waal (hoge salarissen bij de Stichting Nederlandse Vrijwilligers) en Peter Noordanus (wantoestanden bij woningcorporatie Vestia) droegen ertoe bij dat vooroordeel te bevestigen. Reden waarom Samsom en partijvoorzitter Hans Spekman de partij proberen te bevrijden van het imago van een club salonsocialisten die links lullen en rechts vullen. Ze keren zich tegen de veelverdieners en tegen de marktwerking in de publieke en semipublieke sector. Dat brengt hen dicht in de buurt van de SP, die altijd al tegen het 'neoliberalisme' heeft gefulmineerd.

Dat Samsom in Elsevier hardop droomde van het premierschap van een kabinet met steun van de SP, is niet helemaal een verrassing. Tijdens de race om het partijleiderschap gaf de oud-Greenpeace-activist al eens een interview aan dagblad Spits. Hij verwachtte niets van een nieuwe Paarse coalitie. De VVD was hem te conservatief en te rechts geworden. Na de verkiezingen zette hij zijn kaarten op een centrumlinks kabinet met CDA en SP. In de VN van 28 april gaf Hans Spekman te kennen dat hij er 'precies hetzelfde over dacht als Diederik'. PvdA, CDA en SP beseften het belang 'van de collectiviteit, van de buurt, van de gemeenschap'. VVD'ers en D66'ers hadden dat veel minder. Ook Spekman wilde de deur naar een Paars kabinet niet per se openhouden.

Inmiddels is de aversie tegen de liberalen alleen maar gegroeid. Samsom en Spekman konden zich niet vinden in het Kunduz-akkoord met zijn snelle verhoging van de AOW-leeftijd, tweejarige nullijn voor ambtenaren en versoepeling van het ontslagrecht. Ze namen het Alexander Pechtold en Jolande Sap kwalijk dat die hen voor het blok probeerden te zetten. In Elsevier slaat Samsom keihard terug. GroenLinks 'is onder ons door gekropen naar rechts,' zegt hij. D66 'zit in het kamp van de VVD'. De SP daarentegen beschouwt hij als de natuurlijke bondgenoot van de PvdA. Job Cohen werd voor een minder stellige uitspraak ('Als ik alles overzie, staat de SP wat uitgangspunten betreft waar wij staan') ten val gebracht.

Met zijn uitvallen naar Sap en Pechtold en zijn omhelzing van Roemer volgt Diederik Samsom een bloedlinke strategie. Zijn centrumlinkse droomkabinet zou op dit moment op zevenenzestig zetels kunnen rekenen - niet voldoende voor een Kamermeerderheid. Bovendien ligt de SP in de peilingen een straatlengte voor op de PvdA. Is het dan verstandig jezelf als 'SP-light' te positioneren? Waarom zou de kiezer niet de voorkeur geven aan het origineel?

De overweging van Samsom zal zijn dat hij geen keus heeft. De PvdA kan het zich niet permitteren de verkiezingen in te gaan als de partij van de elite, van de bofkonten, van de winnaars die geen boodschap hebben aan de verliezers van de modernisering. Wie de naar Emile Roemer overgelopen kiezers wil terugveroveren, moet zich tegen de SP aanvlijen. Dat is de bedoeling. De jacht op de lager en middelbaar opgeleiden is geopend.

max.van.weezel@vn.nl