In maart 2006 brak blinde paniek uit binnen de top van het CDA. Drieënhalf jaar lang was Nederland geregeerd door het centrumrechtse kabinet-Balkenende II en nu hadden de gemeenteraadsverkiezingen plaatsgevonden. Van Aalsmeer tot Zwijndrecht waren ze uitgelopen op een gigantische nederlaag voor de coalitiepartijen. De bezuinigingen en het hardvochtige vreemdelingenbeleid van minister Rita Verdonk hadden het kabinet een te rechts profiel bezorgd.

PvdA en SP gingen er met de buit vandoor. Het CDA kreeg er ongenadig van langs.

Binnen de partijtop circuleerde een verontrustende analyse: de nederlaag was groter, omvattender en indringender dan elke uitslag sinds 1982. In de grote steden in de Randstad maar ook in suburbs als Almere en Zoetermeer was het CDA zo goed als weggevaagd. De meest stabiele regeringspartij van het land dreigde 'gedeclasseerd te worden als politieke factor'.

De verkiezingsuitslag leidde tot een knallende ruzie tussen Balkenende en toenmalig partijvoorzitter Marja van Bijsterveldt. De huidige staatssecretaris van Onderwijs vond dat de koers moest worden verlegd: minder stoere retoriek als 'we gaan knopen doorhakken', meer sociale maatregelen. Het CDA 'moest weer naast de mensen gaan staan'. De koppige Zeeuw Balkenende weigerde. Hij stond aan het roer van het schip en dat schip moest recht vooruit blijven varen. Desnoods liep het op de klippen.

Bestuursleden en regionale partijbaronnen begonnen driftig met elkaar te telefoneren. Ook veteranen als Ruud Lubbers en Willem Aantjes roerden zich. Als Balkenende aan zijn mening vasthield, moest dan niet naar een nieuw boegbeeld worden uitgekeken? De namen van minister Cees Veerman van Landbouw en Europarlementariër Camiel Eurlings vielen. Uiteindelijk won Marja van Bijsterveldt.

- Was Cees Veerman bereid zijn boerderij voor het torentje in te ruilen?

De premier mocht blijven als hij zich voortaan 'positiever, warmer, socialer en menselijker' zou uiten. Huisideoloog Ab Klink leverde de tekst voor een program voor de landelijke verkiezingen aan. De hervormingsagenda van het centrumrechtse kabinet had Nederland weerbaar gemaakt, maar nu was het tijd voor 'maatschappelijke investeringen'. November 2006 won de warme en menselijke Jan Peter Balkenende de verkiezingen. Even later regeerde hij met de PvdA.

3 maart 2010 was opnieuw een rampdag voor de christen-democraten. Van de eenenveertig Kamerzetels van 2006 bleven er maar negenentwintig over, berekende het bureau Synovate op de uitslagenavond van de gemeenteraadsverkiezingen. Oorzaak: de kabinetscrisis over Uruzgan. Niet de PvdA-ministers, maar Balkenende en Verhagen hadden hun hand overspeeld, oordeelden de kiezers. De nederlaag was nog groter en omvattender dan vier jaar eerder. Het CDA verloor terrein onder de kosmopolieten in de grote steden (in Amsterdam trok PvdA'er Ahmed Marcouch in zijn eentje meer stemmen dan alle christen-democratische kandidaten bij elkaar).

Dof was ook de dreun die de partij opliep in Breda (zes procent verlies), Tilburg (vier procent verlies), Eindhoven (drie procent verlies) en Balkenendes woonplaats Capelle aan den IJssel (twee procent verlies). In de provincie ontsnapte dankzij Gerd Leers alleen de CDA-afdeling in Maastricht aan het noodlot. De partij werd teruggeworpen op de kleine plattelandsgemeenten. Vervelend voor een groepering die beseft dat de wereld niet alleen bestaat uit boerderijen waar de Q-koorts is uitgebroken en een televisieprogramma als Boer zoekt Vrouw.

Het KVP-telefooncircuit van vroeger heet nu het CDA-gsm-circuit, en dat maakte overuren. Was Balkenende over zijn hoogtepunt heen, wilden de partijbaronnen van elkaar weten. Had het voor de Kamerverkiezingen van 9 juni nog zin een ander als lijsttrekker naar voren te schuiven? Was Veerman bereid zijn boerderij in Frankrijk voor het Torentje in te ruilen? Had Klink voldoende charisma? Meende Eurlings het serieus dat hij zich niet als kroonprins beschouwde? Het grote probleem: wie durfde Balkenende recht in zijn gezicht te zeggen dat hij zijn houdbaarheidsdatum had bereikt?

De situatie voor het CDA is dramatischer dan in 2006. Toen kon Van Bijsterveldt ervoor zorgen dat de koele kikker Balkenende tijdig in een warmbloedig politicus veranderde. Nu zouden de christen-democraten graag de verkiezingen ingaan als de politieke stroming die in woelige tijden de waarborg voor soliditeit en stabiliteit vormt. Als een rots in de branding. Maar hoe pak je dat aan op een moment dat na Balkende I en II ook Balkenende IV voortijdig ten val is gekomen? Vier jaar geleden kon na het zuur het zoet worden beloofd. Nu moet er vijfendertig miljard worden bezuinigd en kunnen alleen bloed, zweet en tranen in het vooruitzicht worden gesteld. Probeer je in zo'n situatie maar eens te profileren als partij die 'dicht bij de mensen staat'.