Onderhandelingen over het regeerakkoord zijn voor een kabinet levensgevaarlijk. Voordat je het weet, valt er een minister overboord of ontploft de hele coalitie. Eind jaren zeventig moest het centrum-rechtse kabinet-Van Agt/Wiegel al na enkele maanden constateren dat het regeerakkoord achterhaald was. Een kloeke bezuinigingsnota verscheen: Bestek '81. Helaas bleven werkloosheid en overheidstekort stijgen. Voorjaar 1980 eiste de CDA-minister van Financiën extra ombuigingen. Van Agt en Wiegel waren bang voor maatschappelijke onrust en lieten de schatkistbewaarder als een baksteen vallen. Andriessen trad af. Een jaar later werd de coalitie weggevaagd bij de verkiezingen.

Met het centrum-linkse tweede kabinet-Van Agt, dat in 1981 aantrad, liep het nog droeviger af. Het CDA wilde bezuinigen, de PvdA niet. Vicepremier Den Uyl verlangde een banenplan, de christen-democraten vonden dat te duur. Nog voordat de regeringsverklaring in de Kamer was afgelegd, viel het kabinet. Heronderhandelingen gaven een paar maanden respijt. Maar toen Van Agt en zijn minister van Financiën Fons van der Stee verlaging van het sociaal minimum eisten, stapten de sociaal-democraten op. De sanering van de overheidsfinanciën werd ter hand genomen door een CDA/VVD-kabinet onder leiding van Lubbers.

Spannend werd het ook in 1991, in de nieuwe centrum-linkse coalitie met Lubbers als premier en Wim Kok als tweede man. Lubbers III zou niet gaan bezuinigen, maar geld pompen in milieu, gezondheidszorg en kinderopvang. 'Sociale vernieuwing' werd het motto. De ambities leken sprekend op die van het vierde kabinet-Balkenende dat in 2007 'samen werken' en 'samen leven' predikte. Maar het liep mis. Financiële tegenvallers en een toenemend beroep op de Wet op de Arbeidsongeschiktheid noopten de bewindslieden ertoe een 'tussenbalans' op te maken. Dat leidde tot de constatering dat er fors moest worden bezuinigd, vooral op de WAO. De PvdA-achterban kwam in opstand tegen Kok en staatssecretaris Ter Veld van Sociale Zaken. Door een ultimatum aan zijn partijcongres te stellen, redde Kok het vege lijf. Ter Veld werd tot aftreden gedwongen. De coalitie eindigde in chaos. Bij de verkiezingen van 1994 verloor de PvdA twaalf zetels, het CDA twintig. Waarna Kok een paars kabinet met de VVD en D66 vormde.

Van Agt II en Lubbers III struikelden over een onmogelijke combinatie van doelstellingen die kenmerkend lijkt te zijn voor kabinetten waarin CDA en PvdA samenwerken. De werkgelegenheid moet worden gestimuleerd, maar tegelijkertijd worden bezuinigingen doorgevoerd die banen kosten. Sociale vernieuwing gaat hand in hand met snoeien in de sociale zekerheid. Investeren in de maatschappij en de mensen staat voorop, maar liefst niet ten koste van een oplopend financieringstekort. Het is het zoeken naar de kwadratuur van de cirkel.

Zo gaat het opnieuw nu de financiële crisis wereldwijd is uitgebroken. Obama pompt ongegeneerd honderden miljarden in de infrastructuur, groene energie en de gezondheidszorg. In een tijd dat er 500.000 banen per maand verloren dreigen te gaan, hoor je het Witte Huis niet over verlaging van het financieringstekort. Downing Street 10, het Bundeskanzleramt en het Elysée willen huizenkopers, automobilisten en ouders van schoolgaande kinderen minder ver tegemoetkomen dan Obama doet. Maar ook Brown, Merkel en Sarkozy geven op dit moment geen prioriteit aan verlaging van het begrotingstekort. Het kabinet-Balkenende lijkt daarentegen het credo te huldigen: waarom iets eenvoudig regelen als het ook ingewikkeld kan?

De besprekingen in het Torentje verlopen in slakkengang omdat het kabinet streeft naar 'een combinatie van intensiveringen, ombuigingen én hervormingen', verklapte Balkenende vrijdag op zijn persconferentie. De sociaal-democraten drongen aan op investeringen in het milieu, de Vogelaarwijken en het onderwijs. CDA-onderhandelaars Donner en Van Geel eisten in ruil daarvoor bezuinigingen op de WW en de reïntegratieprojecten voor langdurig werklozen. Om niet van kortetermijndenken te worden beticht, werd ook gepraat over verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd. Alle dossiers werden aan elkaar gekoppeld. Geen wonder dat de onderhandelaars na twee weken door de bomen het bos niet meer konden zien.

Binnen de 'Bende van Zeven' (Balkenende, Bos, Rouvoet, Donner, Van Geel, Hamer en Slob) deed zich nóg een probleem voor. Wie zou de eerste stap zetten? Niemand. Na afloop van haar partijcongres in Utrecht zag ik Mariëtte Hamer. 'De PvdA wil eerst de voordeur openen en daarna pas de achterdeur dichtdoen. Voor het CDA ligt de volgorde precies andersom,' zei ze. Op het congres deed Bos een handreiking aan de christen-democraten: 'Het tekort moet worden teruggebracht zo gauw de economie het toelaat.' Hopelijk zou dat gebaar de impasse doorbreken. Want leg de kiezer maar eens uit dat Obama daden stelt terwijl bij ons de politici bekvechten.