Voor het vierde kabinet-Balkenende lijkt het al tweeënhalf jaar lang de eerste dinsdag na Pinksteren te zijn. In Vrij Nederland van 12 september gaf Thijs Niemants­verdriet een overzicht van de vele vrome voornemens die de christen-sociale coalitie koesterde, maar niet waarmaakte. Plan­nen werden gemaakt, maar bij nader inzien weer ingetrokken. Het waren ook zoveel plannen tegelijk, dat niemand door de bomen het bos nog kon zien. Reden voor Nie­mants­ver­driet om te spreken van een ‘ditjes en datjes-kabinet’.

Toen Balkenende, Bos en Rouvoet in februari 2007 hun kindje ten doop hielden, vielen de politiek adviseurs Jack de Vries en Sherlo Esajas elkaar van pure vreugde in de armen. Er was veel om enthousiast over te zijn. De polarisatie die Nederland in zijn greep hield, zou worden doorbroken. Het kabinet ging – anders dan Balkenende I, II en III – niet met zijn rug naar de maatschappij staan. Beleid zou voortaan in permanente dialoog met de bevolking worden gevoerd. CDA, PvdA en ChristenUnie deden het samen. Maar wat precies?

Volgens de regeringsverklaring ging het de coalitie om ‘een land waarin iedereen meetelt’. Om dat doel te bereiken, werden twee projectministeries ingesteld: voor Jeugd en Gezin, en voor Wo­nen, Wij­ken en In­te­gratie. ‘De koers is duidelijk,’ zei Bal­ken­ende op 1 maart 2007 in de Kamer. Maar tijdens het debat over de regeringsverklaring zette Wilders de toon met zijn aanval op het dubbele paspoort van de staatssecretarissen Abou­ta­leb en Albayrak. Zoveel polarisatie had het Binnen­hof nog nooit meegemaakt.

Van de nagestreefde saamhorigheid kwam sindsdien bitter weinig terecht. D66 wist een nummer te maken van het grote aantal dossiers dat tijdens de besprekingen in Beetsterzwaag en Hollandsche Rading in de onderste la was verdwenen: de staatsrechtelijke vernieuwing, de aftopping van de hypotheekrente, de liberalisering van de huurmarkt, de flexibilisering van het ontslagrecht, de verhoging van de AOW-leefijd. Belangengroepen probeerden het kabinet af te brengen van beleidsvoornemens als het afromen van het vermogen van de woningcorporaties en het opleggen van hogere milieubelastingen. De een wilde dat het een stapje naar links maakte, de ander verlangde een stapje naar rechts.

Het kabinet, waarin Balkenende en Bos ieder aan hun eigen eind van het touw trokken, sloeg aan het zwalken. De vliegtax, goed voor het milieu maar slecht voor de portemonnee van reizigers naar de Griekse eilanden en de Costa del Sol, werd per 1 juli 2008 ingevoerd en per 1 juli 2009 weer ingetrokken. De BTW-verhoging, bedoeld om de burger tot consuminderen aan te zetten, kwam en ging. Minister Donner van Sociale Zaken wilde het ontslagrecht versoepelen, maar vond de geoefende PvdA-onderhandelaar Mariëtte Hamer op zijn weg. Toen tot overmaat van ramp de kredietcrisis uitbrak, dreigde het kabinet helemaal de koers kwijt te raken.

In december 2008 debatteerde de Kamer over de crisis. Hamer vroeg om een masterplan voor Nederland: ‘Naar de overtuiging van de PvdA moeten we de crisis aangrijpen om richting te geven aan een duurzame, solidaire en meer ontspannen samenleving.’ Haar CDA-collega Van Geel had geen last van dagdromen; hij wilde de hand op de knip houden. Geen wonder dat het kabinet drie maanden nodig had om tot een ‘aanvullend beleidsakkoord’ te komen. Op korte termijn zou de economie worden gestimuleerd, op lange termijn werd er bezuinigd.

Het taboe op de hypotheekrente, de huurprijzen en het ontslagrecht bleef overeind staan. Den Uyl-adept Mariëtte Hamer wist te bereiken dat niet aan de WW en de AWBZ werd getornd. Wél zetten de fractieleiders hun handtekening onder de verhoging van de AOW-leeftijd tot 67 jaar – een maatregel waartegen zich inmiddels een monsterverbond van FNV, SP en PVV heeft gevormd. De Troonrede borduurt nu voort op dat Cats­huis­akkoord. Ondanks zes procent financieringstekort en meer dan 600.000 werklozen wordt de koopkracht van de burger in het jaar 2009-2010 intact gelaten. Maar daarna gaat het mes in de overheid en de verzorgingsstaat. Ambtelijke werkgroepen moeten dat voorbereiden. Zonder dat daar de taboes op rusten die tijdens het Cats­huis­beraad van dit voorjaar nog wel bestonden.

De coalitie is aan het begin van dit parlementaire jaar van nog meer goede voornemens bezield: tot nu toe werd te veel met twee monden gesproken en dat heeft Wilders in de kaart gespeeld, wordt gezegd. Leiderschap en daadkracht tonen is het nieuwe toverwoord. Hoogst benieuwd of dat lukt. Anders zal Balkenende IV de geschiedenis in gaan als het kabinet dat naar links ging, naar rechts en uiteindelijk een pas op de plaats maakte.