Tijdens de korte paarse zomer van 2010 zette informateur Herman Tjeenk Willink een opmerkelijke stap.

De vicepresident van de Raad van State wilde best proberen een vierpartijenkabinet van VVD, PvdA, D66 en Groen Links tot stand te brengen, maar in zijn hart zag hij weinig in het project. Het politieke landschap was zo versplinterd dat de tijd van de traditionele kabinetten voorbij was. Dus deed hij de onderhandelaars Rutte, Cohen, Pechtold en Halsema een persoonlijke overpeinzing toekomen die de titel ‘Wat kan binden in plaats van scheiden’ droeg. Zijn advies aan de partijpolitici: zet in het landsbelang een stap terug, maak het mogelijk dat er een kabinet aantreedt dat niet de gevangene is van de bevroren verhoudingen in de Tweede Kamer.

Nu we aan de vooravond staan van verkiezingen die nog meer fragmentatie te zien zullen geven dan twee jaar geleden, is het interessant Tjeenk Willinks schrijven nog eens op te slaan. Hij pleitte voor een kort regeerakkoord dat zich beperkte tot noties als: het financieringstekort moet niet veel hoger zijn dan in de ons omringende landen. Zaken waarover de onderhandelaars het niet eens waren, konden tot een vrije kwestie worden verklaard. Het nieuwe kabinet moest op afstand van de Kamer staan, niet alle leiders van de coalitiepartijen hoefden er per se zitting in te nemen. Voordeel daarvan was dat er een meer open debatcultuur zou ontstaan dan in het verleden, toen de kabinetten Kok en Balkenende vastzaten aan een regeerakkoord dat alles tot in de kleinste details regelde. Laat het parlement voortaan zijn gang gaan, stelde Tjeenk Willink voor. Mocht dat tot besluiten leiden die niet strookten met de beginselen van de democratische rechtsstaat of met de Europese verplichtingen, kon het kabinet altijd weigeren zo’n onwelgevallige wet te ondertekenen. Voor de duidelijkheid benadrukte hij dat de nieuwe ministersploeg niet mocht worden gedomineerd door klassieke beroepspolitici en vergadertijgers: ‘Geen partijleiders in het kabinet, anders dan bij gemotiveerde uitzondering. Lands belang staat boven partijbelang.’

Tjeenk Willink was op dat moment niet de enige hoogwaardigheidsbekleder die droomde van een soort zaken- of buitenparlementair kabinet. SER-voorzitter Rinnooy Kan, Akzo-topman Wijers en CDA-kopstukken als Cees Veerman en Ernst Hirsch Ballin geloofden ook niet meer in de levensvatbaarheid van een traditionele coalitie. Achter de schermen lobbyden ze allemaal voor een kabinet op afstand van de Kamer. De paarse onderhandelaars waren minder enthousiast. Rutte wilde zelf premier worden, Cohen, Pechtold en Halsema eisten een stevige vinger in de pap bij het aanwijzen van bewindslieden. Van de andere hoofdrolspelers in de kabinetsformatie reageerde CDA’er Verhagen terughoudend en PVV’er Wilders regelrecht vijandig. Vooral de nadruk die Tjeenk Willink op de Europese verplichtingen legde, schoot de grootste winnaar van de verkiezingen in het verkeerde keelgat. Per Twitter maakte de PVV-leider de onderkoning uit voor een ‘links, eurofiel mannetje’. Een paar maanden later kreeg Nederland in plaats van een ministersploeg van wijze mannen het rechtse minderheidskabinet met gedoogsteun van Wilders.

Maar na 12 september zou Tjeenk Willinks stuk wel eens uit de archiefkast tevoorschijn kunnen komen. De peilingen wijzen erop dat een twee- of driepartijenkabinet niet kan worden gevormd. Een vier- of vijfpartijenkabinet misschien, maar stabiel zal dat niet zijn. Geen wonder dat de gedachte aan een buitenparlementaire constructie weer is opgekomen.
Vrijdag had Nieuwsuur een interview met Herman Wijffels, oud-Rabo-topman en in 2007 mediator tussen Balkenende, Bos en Rouvoet. Ons politieke bestel was niet meer in staat een stabiele regering op te leveren, constateerde hij. Wijffels had een variant bedacht op het plan van Tjeenk Willink uit 2010: de overwinnaar van de verkiezingen moest premier worden maar dan van een kabinet zonder partijtijgers. Met ministers die op afstand staan van de dagelijkse politiek. Het lijkt me geen gewaagde voorspelling dat voor 12 september zich nog meer mastodonten, prominenten en captains of industry voor zo’n zakenkabinet zullen uitspreken. Wordt Rutte niet de nieuwe Rutte maar de nieuwe Monti?

max.van.weezel@vn.nl