Bij de VVD hadden ze twee kandidaat-lijsttrekkers die inhoudelijk nauwelijks of niet van elkaar verschilden. Mark Rutte werd voor sociaal-liberaal uitgemaakt maar binnen het kabinet steunde hij braaf het strenge integratiebeleid en de uitzetting van de 26.000 asielzoekers.

Rita Verdonk bediende zich van ferme taal maar werkte ondertussen aan het nieuwe migratiebeleid dat de multinationals en het ministerie van Economische Zaken van haar eisten: talentvolle ICT’ers uit Mombai en Bangalore moesten voortaan gewoon worden toegelaten. Punt uit. Bovendien waren British Telecom-topman Ben Verwaayen en VVD-huisfilosoof Luuk van Middelaar nog lang niet klaar met het verkiezingsprogram. Daar konden de kandidaten dus maar beter niet op vooruitlopen.

Resultaat: een campagne die uitsluitend over de persoonlijke karakterverschillen ging. De supporters van Verdonk maakten Rutte achter de hand voor een watje uit. De aanhangers van Rutte verspreidden de mare dat Verdonk geen verstand van sociaal-economische onderwerpen had en haar stukken nooit las. De VVD-leden hoefden geen beslissing te nemen over ‘wilt u naar links of naar rechts?’. Alleen de poppetjes telden.

Bij D66 wilden ze dat heel anders gaan doen. Plat en ordinair werd de Idols-verkiezing binnen de VVD gevonden. De keurige Democraten zouden laten zien dat een campagne ook niveau kon hebben. Helaas: ook bij de partij die de directe democratie heeft uitgevonden is dat faliekant mislukt.

Was het nou de schuld van Alexander of van Lousewies ­– dat interview met De Telegraaf waarin Van der Laan haar concurrent voor ongeloofwaardig uitmaakte? De entourage van de fractievoorzitter houdt vol dat de minister de ellende over zichzelf heeft afgeroepen. Van Zwolle tot Tilburg – bij al zijn optredens suggereerde Pechtold dat hij een genuanceerd denker was en Van der Laan alleen in oneliners sprak. En dat kwam uit de mond van de man die voor drugsboulevards en afschaffing van de hypotheekrente pleitte maar daar – zodra het rumoer gaf – meteen op terugkwam.

Geen wonder dat de fractieleider zich genoodzaakt zag de verslaggevers van De Telegraaf bij zich te ontbieden. Een genuanceerd denker? Nou, dat vond ze niet van Pechtold. Eerder een belletjestrekker die snel wegrende zodra Boze Buurman Balkenende zich vertoonde. Laf ook hoe Pechtold zich tijdens de Uruzgan-crisis had gedragen. Eerst zeggen dat er geen Nederlandse soldaten mochten worden uitgezonden en daar dan toch mee akkoord gaan. Heel anders dan de principiële houding van de Tweede Kamerfractie (tegenstemmen maar vervolgens gewoon het kabinet blijven steunen). Nee, geen doorzettertje, die Alexander.

Later bood Van der Laan op haar website min of meer excuses aan, maar toen was het leed al geschied. De minister van Bestuurlijke Vernieuwing was ontzet over de slag onder de gordel die Lousewies hem toebracht. Karaktermoord, noemde hij haar uitlatingen binnenskamers. In december hadden de VVD’ers Kamp en Hoogervorst hem alle hoeken van de Treveszaal laten zien vanwege zijn opstelling inzake Afghanistan. Nu viel zijn eigen fractievoorzitter zijn kwelgeesten bij. Stijlloos vond Pechtold de opstelling van Van der Laan. Het moddergooien en gekissebis kon beginnen.

Het grootste probleem is dat beide kemphanen – Alexander en Lousewies – niet de ideale lijsttrekkers voor D66 zijn. Uit onderzoek van Maurice de Hond blijkt dat maar zevenentwintig procent van de bevolking Pechtold ziet zitten. Van der Laan haalt een nog lagere score – al ligt ze beter bij de trouwe kiezers van de partij. Negenenzestig procent van de respondenten geeft aan zeker niet op D66 te stemmen als Pechtold lijsttrekker wordt. Bij Van der Laan is dat zelfs eenenzeventig procent. Dat zijn vernietigende cijfers.

De fout is gemaakt in 1998 toen Hans van Mierlo – die de politiek uit wilde – niet wist wie hij als opvolger moest voordragen. Roger van Boxtel kwam in aanmerking, Thom de Graaf ook. Van Mierlo durfde niet te kiezen. Bovendien vond hij beide veertigers nog te jong en onervaren. Dus werd Els Borst (toen bijna op de gepensioneerde leeftijd) tot tussenpaus benoemd. Ze verloor de verkiezingen, De Graaf daarna ook. Achteraf vinden veel D66’ers dat destijds voor Van Boxtel had moeten worden gekozen, maar die zit nu rijk te worden bij een grote ziekteverzekeraar.

De Leidse politicoloog Menno van der Land beschrijft in zijn proefschrift over D66 hoe vanaf het prille begin twee partijvleugels elkaar naar het leven stonden: de staatkundige hervormers rond Hans van Mierlo en pragmatische liberalen als Jan Terlouw en Laurens Jan Brinkhorst. Dat is nooit veranderd. Van Mierlo sprak zich voor Pechtold uit omdat hij minister van bestuurlijke vernieuwing is. Terlouw is voor Lousewies van der Laan omdat zij juist een streep kan zetten onder de staatsrechtelijke dogma’s van D66. ‘Alles is nog steeds afhankelijk van de oude bokken binnen de partij,’ vertrouwde een van de kandidaat-lijsttrekkers me dit weekend toe.

Zaterdag 24 juni moet D66 kiezen tussen twee leiders die allebei over te weinig electorale wervingskracht beschikken. Het is een weinig aantrekkelijke propositie. Wat zal Wouter Bos blij zijn dat hij geen serieuze tegenkandidaat heeft.