Tragisch verhaal: je bent intellectueel, in de dertig en maakt je zorgen over de toekomst van je partij, het CDA. Op zoek naar geestverwanten beland je in het bovenzaaltje van een café in de buurt van de Tweede Kamer. Daar ontstaat het 'Schlemmerberaad'. Vier keer per jaar vinden inspirerende brainstorms plaats over wat er in Nederland moet veranderen: weg met de alles verstikkende bureaucratie, geef de macht terug aan onderwijzers, ouders en patiënten! Het wordt een doorslaand succes. De partij, die gedeprimeerd in de oppositie zit, is dankbaar voor de geestelijke input. De leden van het brainstormgroepje worden er zelf ook niet slechter van: de één brengt het tot directeur van het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA, de ander tot topambtenaar op het ministerie van Financiën, de derde krijgt een leerstoel aan de Universiteit van Tilburg. De euforie slaat toe als nummer vier fractieleider in de Tweede Kamer en kort daarna minister-president wordt. Nu gaat er wat gebeuren: waarden en normen keren terug, het maatschappelijk middenveld wordt hersteld, de burger krijgt meer armslag! Het CDA overtroeft bij de verkiezingen tot twee keer toe de PvdA. Wat geeft dat een onoverwinnelijk gevoel!

Totdat het hele bouwwerk ineenstort. De kiezers vertrouwen niet meer jou maar nieuwkomers als Mark Rutte en Geert Wilders. Het CDA verliest de helft van zijn zetels. De minister-president verdwijnt dezelfde avond nog van het toneel. Een evaluatiecommissie (de commissie-Frissen) geeft jou en je generatiegenoten de schuld van de smadelijke nederlaag. Jullie zijn te machtsbelust geweest, te bestuurlijk ingesteld, te technocratisch. Precies zoals jullie in de jaren negentig je voorgangers verweten. Dat is in het kort de geschiedenis van de Schlemmergroep, ooit in het leven geroepen door onder meer Jan Peter Balkenende en Ab Klink.

Hoe kon het gebeuren dat een generatie die de Nederlandse politiek weer ideologisch elan wilde geven, zelf zo verstrengeld raakte met de bestuurlijke macht? Daarover gaat 'De Balkenende-balans', het themanummer van het tijdschrift Christen Democratische Verkenningen dat net is verschenen. De redactie interviewde sleutelfiguren als Ernst Hirsch Ballin, Pieter van Geel, Klink en Balkenende zelf. Dat laatste interview kan de lezer wat mij betreft meteen overslaan. De vertrokken premier blijkt op geen enkele manier bereid de hand in eigen boezem te steken. Drie van zijn vier kabinetten kwamen voortijdig ten val, maar aan hém heeft het niet gelegen: eerst maakte de LPF er een potje van, toen raakte D66 slaags met Rita Verdonk, vervolgens dwarsboomden Mariëtte Hamer en Agnes Jongerius de hervorming van het ontslagrecht die Piet Hein Donner voorstond. Tot overmaat van ramp blies de PvdA het kabinet op. Balkenende stond erbij en keek ernaar. Van de man die als primus inter pares al die kabinetten bijeen had moeten houden geen woord van zelfkritiek. Ook de conclusie van de commissie-Frissen dat de premier zijn oren te veel liet hangen naar een klein groepje spindoctors en politiek adviseurs op het Torentje, wijst hij verontwaardigd van de hand. Balkenende had wel degelijk een langetermijnvisie; dat dat tot niemand doordrong, was de schuld van de media die alleen geïnteresseerd waren in de waan van de dag. Het is de koppige Zeeuw Balkenende ten voeten uit.

Interessanter zijn de observaties van Ab Klink, de selfmade geleerde uit Stellendam die zich verdiepte in de rechtsstaat, de multiculturele samenleving en de marktwerking in de zorg voordat hij in het vierde kabinet-Balkenende minister van VWS werd. Pas toen hij de top had bereikt, drong tot hem door dat aan intellectuelen geen behoefte bestond in de Trêveszaal. Klink rekende op gepassioneerde debatten over innovatie, duurzaamheid en de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Tevergeefs, zegt hij in retrospectief: 'Het werd in het kabinet noch in het wekelijkse bewindspersonenoverleg geagendeerd. Over de grote thema's en de focus daarop is te weinig gesproken.' Balkenende IV liet zich opslokken door de dagelijkse bestuurlijke praktijk: 'Er zat op een gegeven moment geen drive meer achter.' Geen wonder dat van de langetermijnvisie van het CDA niets terecht kwam.

Nu is de 'generatie-Balkenende', de groep gezworenen die in het bovenzaaltje van café Schlemmer de strijd met de bureaucraten en technocraten wilde aanbinden, bij het oud vuil gezet. Hun partij heeft twee nieuwe partners gevonden die herstel van waarden en normen voor betutteling aanzien en hervorming van het ontslagrecht net zo fanatiek van de hand wijzen als de PvdA in het vorige kabinet deed. Tel uit je winst! Na lezing van 'De Balkenende-balans' is mijn conclusie: Ab Klink, kom als de donder terug naar Den Haag! Ze hebben u daar hard nodig!