Voorjaar 2010 besloot de VVD hoog spel te spelen. Als een volleerd cabaretier sprak Mark Rutte het partijcongres in Papendal toe.

Mikpunt van spot waren de sociaal-democraten en hun partijleider Job Cohen. ‘Als links het voor het zeggen krijgt, hebben we straks inkomensafhankelijke krentenbollen,’ hield hij zijn enthousiaste gehoor voor. En: ‘U weet wat er gebeurt als je links het beheer geeft over de Sahara? Dan is binnen de kortste keren al het zand op.’ Cohen, naar Den Haag gekomen om te helen en verbinden, liet zich door adviseurs als Ronald Plasterk en Diederik Samsom opjutten. Hij moest keihard van leer trekken tegen de bezuinigingen die de liberalen voorstonden. Zo kon hij uitgroeien tot de held van de kleine man. De links-rechts tegenstelling was terug en dat zou zich wreken tijdens de kabinetsformatie van die zomer. Wat informateurs als Rosenthal, Tjeenk Willink en Wallage ook probeerden, het lukte niet Rutte en Cohen terug in hun hok te krijgen. De een eiste bezuinigingen, de ander lastenverhoging. Zo mislukte Paars-plus. Nederland kreeg het kabinet met gedoogsteun van Wilders waarbij rechts zijn vingers kon aflikken.


De verkiezingen van 2012 zullen niet helemaal een herhaling te zien geven van die van twee jaar geleden. Toen was Rutte de uitdager die naar hartelust kon aanschoppen tegen Balkenende (‘heeft geen enkel gezag’) en de PvdA (‘potverteerders’). Nu moet hij zich verdedigen tegen de kritiek op het knetterrechtse kabinet-Rutte I dat al na anderhalf jaar viel en het Lenteakkoord dat hij met Pechtold, Sap en Slob sloot. Vol belastingverhogingen die hem door zijn autominnende achterban niet in dank werden afgenomen.
Bovendien moet Rutte dit keer meer dan één draak tegelijk zien te verslaan. Emile Roemer zou liever vandaag dan morgen het Torentje betrekken. Diederik Samsom droomt van het premierschap van een kabinet met de SP als junior partner. Alexander Pechtold legt in dit nummer van VN uit waarom ook hij zich kandidaat stelt voor het minister-presidentschap. ‘Ik denk dat D66 een leidende rol kan en moet spelen.’ Geert Wilders is en blijft een gevaarlijke outsider. Winnen van Cohen was een makkie vergeleken met wat Rutte nu te wachten staat. Vooral zijn slangenmensact in Europa (‘Het beste voor Nederland is niet een Nederland met meer Europa. Het beste voor Nederland is ook niet een Nederland zonder Europa’) wekt irritatie. Pechtold vindt die opstelling te eurosceptisch, Wilders noemt Rutte juist ‘een slaaf van Brussel’. Iedereen is het erover eens dat de premier met twee monden praat.
Volkskrant-columnist Bert Wagendorp merkte op dat hij ‘een janusmasker draagt’, Jolande Sap verweet hem ‘duikgedrag’ terwijl Geert Wilders hem omschreef als de ‘Dr. Jekyll van de Nederlandse politiek’. Het is een thema dat nog vaak terug zal komen tijdens de lijsttrekkersdebatten op de televisie.

Nu hij bekleed is met de waardigheid van het ambt van minister-president, kan Rutte niet all out gaan. Hij wil pas eind augustus vlammen. Zijn pr-adviseurs houden hem voor dat hij een presidentiële campagne moet voeren. Tegelijk weet hij dat de VVD alleen het grootst kan worden door de hardwerkende Nederlander van een stem op Wilders af te houden. Dus moet de rechts-links tegenstelling van 2010 nieuw leven in worden geblazen. Alleen is nu niet de PvdA maar de SP het voornaamste doelwit. Op het VVD-congres in Den Haag gaf Rutte vast een voorproefje van de aanpak waarvoor is gekozen. De gedachte aan Roemer in het Torentje hield hem uit zijn slaap, zei hij. Kamerlid en spindoctor Ton Elias zette nog dezelfde middag op Twitter de aanval in op de ‘staatsruiveniers van SPvdA’. Een presidentiële campagne willen voeren én de socialisten alle hoeken van de kamer laten zien – het is een ongemakkelijke spagaat.
Sinds Wilders uit het Catshuis wegliep, kan Rutte zijn premierschap alleen prolongeren in een kabinet van de Kunduz-partijen of Paars-plus. De grote werkgevers sluiten zelfs samenwerking met de SP niet meer uit. Tot de verkiezingen zal Rutte de rechtse leider uithangen. Om vervolgens met een deel van links in zee te gaan. Zo’n schimmenspel lijkt me niet bevorderlijk voor het vertrouwen in de democratie.

max.van.weezel@vn.nl