Het referendum kwam er niet, maar in de praktijk zijn de burgemeestersverkiezingen wel degelijk gedemocratiseerd. Dat is de reden dat de grote steden aan het CDA voorbij zijn gegaan.

Door de overwinning van Jan Peter Balkenende op Wouter Bos (november 2006) heeft niemand het ooit meer gehad over de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen van een paar maanden eerder. Die was rampzalig voor de grootste regeringspartij, het CDA. Balkenende volgde toen een andere koers dan nu: de bezuinigingen op vut en prepensioen werden verdedigd, net als het asielzoekersbeleid van minister Rita Verdonk. Dat viel slecht bij een achterban die op zondag in de kerk kreeg te horen dat het de opdracht van christenen was zich te ontfermen over de mensen die hongerden en dorstten naar gerechtigheid (Matteüs 5).

De neoconservatieve koers van de CDA-top had een verwoestend effect op de verkiezingsuitslag: in de grote steden van de Randstad behaalde de partij nog geen tien procent van de stemmen. Amsterdam: van vier naar twee zetels. Den Haag: van zeven naar vijf. Utrecht: nog maar vier zetels over. In Rotterdam werden de christen-democraten het slachtoffer van het verbale geweld tussen de PvdA van Peter van Heemst en Leefbaar Rotterdam van Marco Pastors. Ze gingen van vijf naar drie zetels terug. In slaapsteden als Almere, Zoetermeer en Purmerend was de uitslag voor Balkenende niet veel bemoedigender. De grootste partij was het CDA voortaan alleen in gemeenten als Haaksbergen, Tubbergen en Valkenburg aan de Geul.

Als de PvdA nu complimenten krijgt voor de slimme manier waarop die partij het burgemeesterschap van Amsterdam, Utrecht en nu ook Rotterdam wist te bemachtigen, slaat dat als een tang op een varken. Het is een logisch gevolg van de verkiezingsuitslag van maart 2006 waarbij het CDA door eigen toedoen totaal werd gemarginaliseerd. Dat de christen-democraten achtereenvolgens Den Haag en de Maasstad aan hun neus voorbij zagen gaan, ligt ook aan het feit dat de benoemingsprocedures sinds najaar 2001 ingrijpend zijn veranderd.

Vóór die tijd deed de commissaris van de Koningin een voordracht aan de minister van Binnenlandse Zaken. Die zag er op toe dat alle grote politieke partijen voldoende aan hun trekken kwamen. De bestuurlijke hervormingen waarvan D66 droomde, zijn uitgebleven: de gekozen burgemeester sneuvelde in de Eerste Kamer, het burgemeestersreferendum bleek in Utrecht en Eindhoven een farce. Maar in de praktijk is de benoeming van burgemeesters wel degelijk gedemocratiseerd. De commissaris van de Koningin maakt een selectie uit de kandidaten maar draagt het dossier onmiddellijk over aan een vertrouwenscommissie uit de raad. Die draagt twee kanshebbers voor waaruit de voltallige gemeenteraad kan kiezen. De commissaris en de minister mogen alleen om zwaarwegende redenen van die voordracht afwijken. Het gevolg: de tête-à-têtes in Haagse achterkamertjes doen er niet meer toe, net zo min als het lobbywerk van fractiespecialisten.

Ook de premier moet knarsetandend toezien hoe zijn adviezen in de wind worden geslagen. Eerst gebeurde dat in Den Haag, waar de gemeenteraad niet Gerd Leers maar de liberaal Jozias van Aartsen op het schild hees. Balkenendes favoriet voor Rotterdam, oud-MKB-voorzitter Hans de Boer, werd door de vertrouwenscommissie gewogen en te licht bevonden. Leers, die de Joop Zoetemelk onder de Nederlandse burgemeesterskandidaten begint te worden, zat niet bij de top twee en trok zich beledigd terug. Zodat Ahmed Aboutaleb in de prijzen viel.

Beschikt het CDA over te weinig bestuurlijk toptalent? Onzin. Maar Balkenende heeft ervoor gekozen zich in dit kabinet te omringen met zware jongens als Hirsch Ballin, Klink en Donner. Geen van hen toonde vorig jaar belangstelling voor het burgemeesterschap van de residentie. Het CDA is ook goed vertegenwoordigd in het maatschappelijk middenveld: Elco Brinkman is voorzitter van Bouwend Nederland, René Paas voorzitter van het CNV, René Smit voorzitter van het college van bestuur van de Vrije Universiteit, Doekle Terpstra voorzitter van de hbo-raad. Waarom zou je zo'n invloedrijke positie opgeven voor een zwaar bestaan als burgemeester?

Droomkandidaat Brinkman liet al in mei weten dat zijn partij beter op zoek kon gaan naar een representant van de jonge garde. Terpstra trok zich in juli uit de race terug. De man die in een interview met Trouw tekeerging tegen de 'verWildering van Nederland' wist dat zijn kandidatuur in de vertrouwenscommissie zou worden tegengehouden door Leefbaar-afgevaardigde Marco Pastors. Ook kanshebbers als burgemeester Sjaak van der Tak van de gemeente Westland en president-directeur Hans Smits van het Rotterdamse Havenbedrijf lieten de beker aan zich voorbijgaan. Ze wisten dat een CDA'er weinig kans maakt in een stad waar die partij nog maar drie zetels in de raad bezet. Dát is de tragiek van de christen-democraten: ze tellen in de grote steden en de forenzengemeenten nauwelijks mee. Als het CDA niet uitkijkt, dreigt het te verworden tot een veredelde lijst-Leefbaar Tubbergen.