Één keer experimenteerde het CDA met een 'collectief leiderschap'. Het werd geen succes. De situatie was dramatisch: premier Lubbers en zijn troonopvolger Elco Brinkman waren slaags geraakt en bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1994 verloor het CDA twintig zetels. Brinkman droop af. Een nieuw vertrouwenwekkend gezicht was niet één, twee, drie te vinden. De oude garde schoof Enneüs Heerma naar voren. Brinkman-fans als Jaap de Hoop Scheffer en Hans Hillen vonden hem een softie. Het compromis: Heerma werd fractievoorzitter maar geen partijleider. In de beste Sovjettraditie werd een collectief gevormd dat hem zou bijstaan: partijvoorzitter Hans Helgers, senator Luck van Leeuwen en Europarlementariër Hanja Maij-Weggen. De leden van het collectief zouden elkaar niet in het openbaar afvallen.

Het liep mis. Tijdens de Statencampagne van 1995 vergeleek Maij-Weggen VVD-leider Bolkestein, die op de schaduwkanten van de multiculturele samenleving had gewezen, met Filip Dewinter van het Vlaams Blok. Grote woede bij de rechtervleugel van de Kamerfractie. Het CDA verloor zo'n zeventig Statenzetels en Maij-Weggen kreeg de schuld. Ze werd gedwongen zich uit de partijleiding terug te trekken. Maar nog was Heerma niet de onbetwiste nummer één. Nu kwam er een tweehoofdige leiding. Het primaat voor de actuele politiek lag bij Heerma, de verantwoordelijkheid voor de partijorganisatie bij Helgers. Ook die constructie beviel niet. Het CDA dreef stuurloos rond, als een schip zonder kapitein, en de matrozen sloegen aan het muiten. Uit protest tegen de roddel en achterklap binnen de fractie legde Heerma zijn functie neer. In 1999 overleed hij. Pas onder leiding van Jan Peter Balkenende leefde het CDA op. Tijdelijk. Aan de man die nooit aan het roer mocht staan, herinnert in Amsterdam nog een Enneüs Heermabrug.

Afgelopen weekend draaide het CDA-telefooncircuit op volle toeren. De paniekstemming herinnerde aan 1995. Wéér dreigden Statenverkiezingen verloren te gaan. Ook nu werd de partij in de media afgeschilderd als een doelloos ronddobberend schip. Henk Bleker greep een spreekbeurt in Markelo aan om zich tegen Wilders af te zetten. Diens ideeën over tuigdorpen en hoofddoekjes waren te walgelijk voor woorden. Maxime Verhagen noemde de PVV juist een partner 'die zich aan de afspraken houdt': 'Alle spookbeelden die tijdens de formatie werden opgeroepen, zijn niet bewaarheid geworden.'

Senator in spe Elco Brinkman kon ook niet duidelijk maken waar het CDA stond in het integratiedebat. In het ene interview heette hij vluchtelingen en talentvolle migranten van harte welkom, in het andere zegde hij gelukszoekers en criminelen streng de wacht aan. Soms allebei tegelijk. Over het sociale gezicht van het CDA was hij ook niet helder: natuurlijk ontfermde de christen-democratie zich over de minstbedeelden, maar het moest niet te veel geld kosten, want dat pikte de hardwerkende Nederlander niet. Welke boodschap droeg de partij nou precies uit, wilden de driftig bellende en sms'ende CDA'ers zondag weten.

Minstens zo groot was de bezorgdheid over de vraag wie de lakens uitdeelde binnen de partij. Volgens Bleker en fractieleider Sybrand van Haersma Buma was dat Verhagen. Maar de vicepremier meende dat hij alleen verantwoordelijk was voor het CDA-smaldeel in het kabinet. Volgens Brinkman kende de partij ook nu een 'collectief leiderschap': Verhagen voerde de bewindslieden aan, Buma de Tweede Kamerfractie, hijzelf de CDA-senatoren. Op termijn kwam er nog een nieuwe partijvoorzitter bij. Het deed sprekend denken aan de voor de christen-democraten zo ongelukzalige jaren negentig.

Tot overmaat van ramp dienden zich partijgenoten aan die opriepen bij de Statenverkiezingen niet op het CDA te stemmen. Ze vonden dat het kabinet-Rutte een hardvochtig beleid voerde. Ze namen het de partijleiding kwalijk dat die zich de gedoogsteun van Wilders liet aanleunen. Fractievoorzitter Van der Beek van Midden-Drenthe zei zich te schamen voor de bezuinigingen op het onderwijs. Het Zuid-Hollandse Statenlid Vural betichtte de Grote Gedoger van 'haatzaaien'. Oud-partijvoorzitter Lodders hoopte dat de coalitie de meerderheid in de Eerste Kamer misliep. Het voormalige Kamerlid Lansink twitterde: 'Lid blijven van CDA maar stemmen op CU, GL of PvdA, geen slecht idee.' Gelukkig dat het CDA - anders dan Libië - niet over een eigen ambassadeur bij de VN beschikt. Anders had die zich vast ook nog van de partij afgekeerd.

De linkervleugel hoopt op de evangelisch bevlogen Ruth Peetoom als nieuwe partijvoorzitter. Maar wat moet zij beginnen als deel van een 'collectieve leiding' die verder uit Brinkman, Buma en Verhagen bestaat?