Wouter Bos is een control freak die er werk van maakt als hij het gevoel heeft dat journalisten hem verkeerd citeren of hem bijbedoelingen toeschrijven waarin hij zich niet herkent. Er wil dan wel eens een uitnodiging komen voor een vegetarische maaltijd in een brasserie in de omgeving van het Plein. De vicepremier zet dan de puntjes op de i. Zelf ben ik een keer met hem in botsing gekomen toen ik hem in deze column verweet dat hij in het Britse tijdschrift Prospect een veel harder standpunt over integratie van minderheden had ingenomen dan hij voor binnenlandse consumptie deed. Niet waar, probeerde Bos me te corrigeren. Het artikel voor Prospect was letterlijk uit het Nederlands vertaald en bevatte voor wie zijn spreekbeurten volgde niets nieuws.

Stom van me om dat niet te weten. Sindsdien leg ik elke opmerking van Bos op buitenlandse websites als Policy Network, Progressive Governance en The Socialist International nauwgezet onder de loep. Het zal me niet nog eens overkomen dat ik de PvdA-leider nonchalant verwijt dat hij met een dubbele tong spreekt.

Maar doet hij dat ook niet?

Een kennis uit de Bondsrepubliek attendeerde me op het boek Auf der Höhe der Zeit. Soziale Demokratie und Fortschritt im 21. Jahrhundert. Het werd geredigeerd door Matthias Platzeck, oud-partijvoorzitter van de SPD, Peer Steinbrück, de huidige Duitse minister van Financiën en Frank-Walter Steinmeier, vice-premier en minister van Buitenlandse Zaken onder Angela Merkel. Steinbrück en Steinmeier worden in Duitsland ook wel The Stones genoemd. Naast doorwrochte bijdragen van economen, sociologen en bestuurskundigen bevat de bundel ook bijdragen van auteurs die de Duitse ontwikkelingen van buitenaf observeren. Tony Blairs huisideoloog Anthony Giddens bijvoorbeeld, de uitvinder van het begrip Derde Weg. En Wouter Bos.

Zijn hoofdstuk heet ‘Ihr seid nicht allein’ en dat moet een hele troost zijn voor de Duitse sociaal-democraten die volgens onderzoeksbureaus als Infratest, Forsa en Allensbach peilloos diep in de kiezersgunst zijn gezakt. Maar het ‘Ihr seid nicht allein’ zal ook wel staan voor wat Job Cohen altijd noemt: we moeten de boel bij elkaar houden. Niet het geïsoleerde individu telt, maar de gemeenschap. Samen werken, samen leven, zoals het in het rijk geïllustreerde beleidsprogramma van Balkenende IV heet.

In zijn bijdrage haalt Wouter Bos uit naar ouderwetse linkse denkers (de SP?) die elke hervorming afwijzen als een neoliberale exercitie die alleen maar tot doel heeft de verzorgingsstaat uit te kleden en de werknemers van hun rechten te ontdoen. Kortzichtig geredeneerd, vindt Bos. Want hervormingen zijn juist nodig om op lange termijn de sociale samenhang te garanderen. Samenhang tussen rijken en armen, ouderen en jongeren en autochtonen en allochtonen. ‘Het zou dom zijn dit als een conservatieve agenda te beschouwen.’

Bos prijst het poldermodel en breekt vervolgens een lans voor flexibilisering van de arbeidsmarkt. ‘Dat wordt vaak voorgesteld als een neoliberale uitvinding die de concurrentiekracht van de ondernemingen op kosten van de werknemers moet vergroten. Maar de ervaringen in meerdere landen tonen aan dat het onder bepaalde voorwaarden mogelijk is grotere flexibiliteit – die zonder twijfel tot meer banen leidt – met beschermende maatregelen te combineren.’ En dan komt het. Volgens Bos is een tripartiet akkoord nodig. De overheid zorgt ervoor dat langdurig werklozen weer in het arbeidsproces worden opgenomen. De werkgevers moeten zich verplichten meer in het onderwijspeil van hun personeel te investeren. En de vakbonden? Die moeten ‘grotere flexibiliteit inclusief minder ontslagbescherming accepteren’.

De PvdA-leider weet kennelijk niet wat hij aan moet met de versoepeling van het ontslagrecht. In zijn beroemde Netspar-lezing (april 2006) zei hij hardop dat op een soepeler ontslagrecht voor hem geen taboe rustte. Maar bij de opstelling van het verkiezingsprogram Samen sterker. Werken aan een beter Nederland was van die heldenmoed weinig meer over. Commissievoorzitter Paul Depla verklaarde het soepelere ontslagrecht tot taboe: ‘Versoepeling van het ontslagrecht lost geen echt probleem op. Gemotiveerde, goed opgeleide werknemers en vermindering van bureaucratie zijn voor ondernemers veel belangrijker. We tornen daarom niet aan het ontslagrecht.’

De PvdA-leider – die het daar niet mee eens kon zijn – greep niet in. Vervolgens vlogen Balkenende en Bos elkaar tijdens de verkiezingcampagne stevig over het ontslagrecht in de haren en werd in het coalitieakkoord een gedegen studie naar de problematiek in het vooruitzicht gesteld. Totdat SP en vakbeweging acties in het vooruitzicht stelden en de PvdA terugdeinsde. Het ontslagrecht werd niet versoepeld, besloot het partijcongres in de RAI.

Persoonlijk hoor ik niet bij degenen die elke hervorming van de sociale zekerheid als een neoliberaal complot afschilderen. Van mij mag Wouter Bos in een SPD-bundel schrijven dat de werknemers ‘grotere flexibiliteit inclusief minder ontslagbescherming moeten accepteren.’ Enige flexibiliteit van geest is nooit weg.

Maar waar was die showdown met Donner dan eigenlijk voor nodig?