Begin dit jaar kregen bewoners van Almere een e-mail van Veldkamp Marktonderzoek BV. In opdracht van het Sociaal en Cultureel Planbureau werd contact gezocht met 'mensen die mee willen praten over onderwerpen die alle Nederlanders aangaan'. De potentiële deelnemers moesten invullen of ze een hoge of lage opleiding hadden genoten.

Er volgden twee groepsgesprekken, 's middags met de managers en organisatieadviseurs, 's avonds met de buschauffeurs en magazijnmedewerkers. Aan het begin werden witte en grijze kaarten uitgedeeld. Wit stond voor: het gaat de goede kant op met het land. Grijs voor: het kan niet slechter. Uitkomst van het experiment: de academici en hbo'ers bleken hoopvol gestemd over de Nederlandse samenleving.

Heel anders lag dat bij de mbo'ers en mavo-klanten: alle deelnemers uit die categorie kozen voor een grijze kaart. Het bevestigde wat de onderzoekers vermoedden: de hoger opgeleiden zagen de toekomst positiever in dan hun lager geschoolde landgenoten. Die bleken van mening dat het bergafwaarts ging met Nederland: ouders die hun kinderen niet in de hand hielden, overheidsdiensten die je van het kastje naar de muur stuurden, gezagsdragers die niet optraden tegen Antilliaanse probleemjongeren.

Volgens bestuurskundigen Mark Bovens en Anchrit Wille is er een nieuwe scheidslijn ontstaan die Nederland verdeeld houdt: 'die tussen kosmopolieten en nationalisten'. De kosmopolieten, zo schrijven ze in hun artikel 'Populisme en de kloof tussen hoger en lager opgeleiden' in het voorjaarsnummer van het tijdschrift Christen Democratische Verkenningen, zijn voor open grenzen en hechten waarde aan de multiculturele samenleving. Daartegenover staan burgers die zich het slachtoffer voelen van de globalisering. Kosmopolieten en nationalisten denken fundamenteel anders over immigratie, integratie, criminaliteit en Europese eenwording. De eerste groep bestaat uit de hoger opgeleiden, de tweede uit de lager geschoolden.

Die nieuwe kloof die door Nederland loopt, is slecht nieuws voor traditionele volkspartijen als CDA en PvdA. Die moesten het altijd hebben van het overbruggen van de tegenstelling tussen de verschillende bevolkingsgroepen. Nu raken ze 'intern verscheurd'. De winnaars zijn 'typisch kosmopolitische partijen' als GroenLinks en D66 en groeperingen die vooral de lager betaalden aanspreken: de PVV en ter linkerzijde de SP. Bovens en Wille roepen hen uit tot 'de nieuwe volkspartijen'. Volgens de bestuurskundigen kunnen de lager en middelbaar opgeleiden hoop putten uit het aantreden van het kabinet-Rutte. Eindelijk een regering die haar agenda uitvoert!

'Euroscepticisme, monoculturalisme, law-and-order voeren de boventoon, terwijl de onderwerpen die bij uitstek voor hoger opgeleiden belangrijk zijn, zoals natuur en milieu, cultuur, ontwikkelingssamenwerking en hoger onderwijs, het zwaar te verduren hebben.'

Vorige week verscheen het kwartaalbericht van het Sociaal en Cultureel Planbureau dat de onderzoekers van Veldkamp inhuurde. Belangrijkste bevinding: voor het eerst sinds 2008 is het optimisme over de toekomst van Nederland toegenomen. De klagers en negatievelingen blijven in de meerderheid, maar het aantal mensen dat het 'de goede kant op vindt gaan' steeg van 26 naar 32 procent. Die positievere stemming is volgens het SCP vooral toe te schrijven aan 'de hoop op en verwachting van de aanpak van het nieuwe rechtse kabinet'. De nadruk die Rutte en zijn stoere binken Opstelten en Teeven leggen op de bestrijding van criminaliteit en onveiligheid wordt door de respondenten geprezen. Bijval krijgt het kabinet vooral van laag opgeleiden die tot nu toe de mening huldigden 'dat er te veel immigranten zijn' en 'dat er te veel naar de moslims wordt geluisterd'. De kritiek komt nu juist van de hoger opgeleiden. Zij zijn bang voor 'verrechtsing' en 'toename van de polarisering in de politiek'.

Opmerkelijk is de lof die wordt toegezwaaid aan de frisse en fruitige premier Mark Rutte. Zijn voorganger Balkenende kon bij de deelnemers aan de groepsdiscussies van het SCP op weinig waardering rekenen ('Gebrek aan uitstraling', 'knullig imago'). Nu zegt een inwoner van Almere: 'Ik vind dat onze nieuwe MP, hoe jong hij ook is, een heel serieuze jongen is en een heel goede club heeft verzameld.' Een club die er wél voor moet waken onderling slaags te raken. Ook het vierde kabinet-Balkenende begon met goede rapportcijfers van het SCP. Toen Wouter Bos banken als ABN-Amro en de ING redde, bereikte het vertrouwen in het kabinet een recordhoogte. Het hele bouwwerk stortte in toen CDA en PvdA gingen kibbelen over Uruzgan. Bijna de helft van de respondenten was het toen eens met de stelling: 'Politici gaan vaak onbehoorlijk met elkaar om.' Rust in de tent willen de Nederlanders. Of ze nou hoog of laag zijn opgeleid.