Wie in de Indian summer van 2006 de snelweg van Den Haag naar Utrecht opreed, zag een opmerkelijk spandoek hangen. Niet met ‘Onderwijs is een recht!’, ‘Leegstand = misdaad’ of een andere gebruikelijke slogan. Dit spandoek was bevestigd aan de Malietoren, het hoofdkwartier van werkgeversorganisatie VNO-NCW. ‘Niet linksaf maar vooruit’, hielden de ondernemers de automobilisten voor. Uit protest tegen de mogelijkheid dat na de verkiezingen de SP in de regering kwam.

Helemaal ondenkbaar was dat scenario niet. Jan Marijnissen en zijn partij stonden er in de peilingen goed voor. Balkenende III zou wel eens door een links kabinet kunnen worden opgevolgd. Slecht voor het vestigingsklimaat, vonden de werkgevers. Daarom braken ze met de gewoonte hun mening te bewaren voor Haagse achterkamertjes. De interventie van VNO-NCW was succesvol. Bij de verkiezingen haalde de SP vijfentwintig zetels. Marijnissen mocht aanschuiven bij de kabinetsonderhandelingen maar werd door informateur Rein Jan Hoekstra zo snel mogelijk buiten de deur gezet. CDA, PvdA en ChristenUnie vormden een gematigd links kabinet.

Marijnissen kan zich tot op de dag van vandaag opwinden over het gemak waarmee Wouter Bos hem liet vallen. In 2010 overleefde de christelijk-sociale coalitie de ruzie over Uruzgan niet. De werkgevers raakten onderling verdeeld. Moesten ze hopen op het kabinet uit het ‘brede midden’ waarvoor onderkoning Tjeenk Willink en SER-voorzitter Rinnooy Kan zich sterk maakten? Of kon er – na de zege van de PVV – beter over rechts worden geregeerd? Multinationals als Akzo en Philips wilden Wilders op afstand houden. De bouwwereld en het midden- en kleinbedrijf dachten daar anders over. VN0-NCW-voorzitter Bernard Wientjes zat klem. Uiteindelijk werd in zijn ogen een goede deal gesloten: Wilders werd gedoogpartner van een kabinet dat in grote lijnen de wensen van het bedrijfsleven volgde. Met Verhagen als superminister van Economische Zaken en Innovatie. ‘Op een gegeven moment moet je je zegeningen tellen,’ zei hij in NRC.

Nog geen twee jaar later zijn de bordjes verhangen. De FNV ligt in duigen. Bij het CNV rebelleren de politieagenten en soldaten. Het rechtse kabinet zucht onder de Europese crisis en de extra bezuinigingen. Verhagen, de vertrouwensman van de Malietoren, heeft zich teruggetrokken uit de race om het partijleiderschap. Onder de bezielende leiding van oud-dominee Peetoom beweegt het CDA zich naar links, al prefereert de partij zelf de term ‘het radicale midden’.

De PvdA, in 2010 nog bereid met de VVD over een paarse coalitie te onderhandelen, is in de peilingen ingehaald door de SP en schuift dus op naar de concurrentie. De nieuwe partijvoorzitter Hans Spekman wil de held worden van bijstandsmoeders, arbeidsongeschikten en mensen op de sociale werkplaatsen. De intellectuelen en middengroepen die óók op de PvdA stemden, hebben niet zijn prioriteit. Job Cohen, die de politiek inging om de deugd van de gematigdheid te prediken, heeft zich zonder zichtbare moeite bij de toegenomen polarisatie tussen links en rechts neergelegd. Tijdens de nieuwjaarsbijeenkomst van ‘Een Ander Nederland’ in Nijmegen presenteerde hij samen met Emile Roemer en Jolande Sap een oproep om samen de crisis te lijf te gaan. Met als een van de meest in het oog springende punten: verhoging van de inkomstenbelasting voor de superrijken.

Alleen D66, GroenLinks en de ChristenUnie bepleiten de hervorming van de arbeidsmarkt die de werkgevers hoog op hun agenda hebben staan. VVD en CDA mogen zich van Wilders niet voor versoepeling van het ontslagrecht uitspreken. PvdA en SP willen dat niet. Vanuit de Malietoren bekeken zijn de politieke verhoudingen out of control geraakt.

De vriendelijke reus Emile Roemer is uitgegroeid tot een factor die niet langer kan worden genegeerd. Zijn partij staat in de peilingen even hoog als de VVD. Hij kan het goed vinden met Cohen – een heel verschil met de koude oorlog die tussen Bos en Marijnissen woedde. Roemer is zelfs bereid te regeren met de VVD. Een aanbod waartegen Rutte in Buitenhof niet zonder meer ‘nee’ durfde te zeggen. Alleen de werkgevers beschouwen de SP nog steeds als een gevaarlijke buitenstaander (al zijn de Kamerleden Gesthuizen en Karabulut weleens in de Malietoren gesignaleerd). Een kortzichtige houding in een tijd dat zelfs de premier roept: ‘We moeten Wilders niet te groot maken.’ Het politieke landschap is in twee jaar tijd grondig veranderd. Suggestie voor een spandoektekst voor boven de A12: ‘Rechts afslaan is alweer verleden tijd.'