Citaat van nog niet eens zo lang geleden: 'Ja, ik vind de multiculturele samenleving een grote vooruitgang. Er is geen muur om Nederland. Er is het ene multiculturele festival na het andere. En iedereen vindt het doodnormaal. Lees de kranten, zie de toneelstukken, de voetbalelftallen, de acteurs, Shouf Shouf Habibi, al die fantastische dingen die we meemaken, de schrijvers, de dichters.'

Aan het woord: oud-burgemeester van Amsterdam en PvdA-prominent Schelto Patijn die in 2004 een partijcommissie voorzat die zich moest buigen over het weerbarstige integratievraagstuk. Het was twee jaar na de moord op Pim Fortuyn en toch koos de PvdA nog altijd voor een positieve toonzetting. Ondanks falend overheidsoptreden liep het met de integratie van Turken en Marokkanen op de arbeidsmarkt en in het onderwijs best goed. Geen idee wat er in de tussentijd is veranderd: als je sneltram 5 verlaat bij de halte Vrije Universiteit, blijkt het aantal meisjes met hoofddoekjes op weg naar de collegebanken alleen maar te zijn toegenomen. Toch hebben partijvoorzitter Lilianne Ploumen, vicefractieleider Jeroen Dijsselbloem en burgemeester Ahmed Aboutaleb van Rotterdam nu een nota doen verschijnen met een alarmerend karakter.

Verdeeld verleden, gedeelde toekomst heet het werkstuk en het signaleert veel meer culturele en religieuze verschillen tussen autochtonen en allochtonen dan de sociaal-democraten vijf jaar geleden opvielen. Denken we wel hetzelfde over boerka's dragen in de schoolklas, vrouwen de hand schudden en het recht om gelovigen te kwetsen? De praktische oplossingen verschillen nauwelijks van de suggesties die Schelto Patijn en de zijnen in 2004 deden: migranten die nu in de bijstand zitten moeten zo snel mogelijk aan het werk en discriminatie op de arbeidsmarkt dient ten strengste te worden verboden. Wat verschilt, is vooral de toon. De PvdA omhelst opeens 'Ons Nederland': dit is 'ons land' waarvan ook vreemdelingen moeten zeggen 'wij zijn van dit land.' Het is proza dat ontleend had kunnen zijn aan de verkiezingscampagne van Jan Peter Balkenende in 2007 of de toespraak van Rita Verdonk bij de oprichting van Trots op Nederland.

Vorige week had ik de eer een radiodiscussie voor te zitten tussen co-auteur Dijsselbloem en Mohamed Sini, oprichter van de stichting Islam en Burgerschap en lid van de commissie die in 2004 de nota Immigratie en integratie: aan het werk! schreef. Het debatje maakte duidelijk hoe gigantisch de cultuurkloof is die inmiddels binnen de PvdA gaapt. Dijsselbloem ontkende niet dat er positieve ontwikkelingen waren, maar sociaal-democraten zaten in de politiek om problemen te benoemen. De SDAP had in het beginselprogramma van 1937 de nationale gedachte omhelsd en er was geen reden dat nu los te laten. De kritiek op de strenge toonzetting van de PvdA-nota was elitair en gemakzuchtig. Oudgediende Sini beklaagde zich over de manier waarop migranten in Verdeeld verleden vooral als probleemgevallen werden afgeschilderd. Met de praktische voorstellen was hij het best eens. Het ging hem om 'de toon' en die beviel hem allerminst. Soortgelijke opmerkingen zijn geplaatst door PvdA-Kamerlid Paul Kalma en directeur Monika Sie Dhian Ho van de Wiardi Beckman Stichting.

Opmerkelijk dat discussies binnen de PvdA over de multiculturele samenleving al vijftien jaar lang over de toon en niet over de inhoud gaan. Binnen het derde kabinet-Lubbers raakte minister Hedy d'Ancona van Welzijn niet uitgepraat over de vele leuke Thaise restaurantjes in de Utrechtsestraat. De harde opstelling van staatssecretaris Aad Kosto van Justitie gold als gevoelloos en politiek incorrect. Toen VVD-fractievoorzitter Frits Bolkestein van de moslims verlangde dat ze de scheiding van kerk en staat accepteerden, noemde PvdA-collega Jacques Wallage die opmerking 'ongepast'. Paul Scheffer, auteur van het essay 'Het multiculturele drama', kreeg van partijleider Ad Melkert te horen 'dat hij de kansen en niet de problemen voorop had moeten stellen.' Ook Pim Fortuyn, Rita Verdonk en Geert Wilders werden bekritiseerd om hun 'harde toon.'

Wie Verdeeld verleden leest, ziet dat het in feite om een genuanceerde notitie gaat. Boerka's hinderen het maatschappelijk verkeer, maar mogen niet over de hele linie worden verboden. De PvdA wil erover discussiëren, 'liefst en allereerst met boerka-draagsters zelf.' Gescheiden inburgeringscursussen voor mannen en vrouwen staan haaks op 'onze uitgangspunten en idealen', maar zijn wettelijk toegestaan. Beter dat een berbervrouw een gesegregeerde cursus bezoekt dan helemaal geen. 'Daar kiezen we dus voor.' Het is vooral het nationalistische toontje dat irriteert. De partijleiding wekt de indruk dat ze in een goed blaadje wil komen te staan bij de poor whites die nu bij bosjes uitwijken naar de Partij voor de Vrijheid. Zouden Ferdinand Domela Nieuwenhuis, Pieter Jelles Troelstra en Joop den Uyl het daarmee wel eens zijn geweest?

Een besluit valt half maart. Ploumen heeft inmiddels beloofd een nieuw eerste hoofdstuk toe te voegen. De nota zal positiever worden. Van toon.