Grootste trauma uit de geschiedenis van het CDA: de kabinetsformatie van zomer 1994. Christen-democraten en sociaal-democraten hadden vijf jaar samen geregeerd en het liep van geen kant.

Bij de verkiezingen verloren beide grote volkspartijen dramatisch, het CDA nog net iets erger dan de PvdA. Onder leiding van de informateurs Klaas de Vries, Gijs van Aardenne en Jan Vis werden onderhandelingen gevoerd over het eerste kabinet zonder confessionelen sinds 1918. Dat viel niet mee. De Telegraaf en VVD-nestor Hans Wiegel voerden heftig campagne tegen zo'n paarse coalitie. Het kwam tot een breuk.

Een nieuwe informateur - Eerste Kamervoorzitter Herman Tjeenk Willink - vond dat de liberalen de scherven moesten opvegen. CDA-lijsttrekker Elco Brinkman, die dolgraag van de PvdA af wilde, vatte hoop: misschien kwam het alsnog tot het centrumrechtse kabinet waarvan hij droomde. Er volgde een totaal onverwachte ontknoping. Koningin Beatrix ontbood haar topadviseurs Wim Deetman (voorzitter van de Tweede Kamer) en Willem Scholten (vice-president van de Raad van State) op het paleis. Met instemming van die twee christen-democraten werd tegen het eind van de middag PvdA-leider Wim Kok belast met de opdracht een kabinet te vormen. Ik herinner me nog de persconferentie die Brinkman in Nieuwspoort gaf. Wat keek hij beteuterd! Even later regeerde Paars en was Brinkman van het politieke toneel verdwenen.

Het horrorscenario van 1994 moet veel christen-democraten dit voorjaar door het hoofd spoken. De gelijkenissen zijn frappant. Net als toen heeft hun partijbestuur een lijsttrekker (Balkenende) het veld ingestuurd die volgens de opiniepeilers grote kans maakt achter concurrenten als Job Cohen, Mark Rutte en misschien zelfs Geert Wilders te eindigen. Net als toen maakt de lijsttrekker geen geheim van zijn afkeer van de PvdA.

Na de val van het kabinet over Uruzgan zou het 'ongeloofwaardig' zijn opnieuw een coalitie met de erven Bos te vormen. Zijn persconferentie als demissionair minister-president gebruikte Balkenende om zich vernietigend uit te laten over het sociaal-democratische verkiezingsmanifest Iedereen telt mee. Daarin worden de lasten verhoogd en de overheidsfinanciën op hun beloop gelaten, signaleerde hij. 'Vanuit financieel oogpunt zou ik liever iets anders zien.' En: 'Wat de PvdA nu presenteert, klinkt minder strikt dan ik vorig jaar heb besproken met minister Bos.' Met het aantreden van Cohen is in zijn ogen kennelijk geen eind gekomen aan het draaigedrag van de PvdA. Geen verrassende opmerkingen uit de mond van een man die vindt dat doortastende hervormingen moeten worden doorgevoerd in de sociale zekerheid en de gezondheidszorg. Dat Nederland daadkracht en durf nodig heeft, dynamiek, een stukje VOC-mentaliteit!

Maar strategisch en electoraal gezien, plaatst de afwijzing van de PvdA door Jan Peter Balkenende zijn partij voor een akelig dilemma: als hij daarin volhardt, rest alleen een coalitie met de VVD en de hoofddoekjesvreters van Wilders. Riskant, want maakt de kerkelijke achterban van het CDA zo'n move mee? Redelijk alternatief is de combinatie van CDA, VVD, D66 en GroenLinks waarmee de Malietoren (het hoofdkantoor van VNO-NCW en MKB-Nederland) dweept. Zo'n 'hervormingskabinet van het midden' zou met een beetje goede wil op een Kamermeerderheid kunnen rekenen. Maar durven Pechtold en Halsema een breuk met de PvdA aan? Met zijn njet tegen de sociaal-democraten dreigt Balkenende zich in dezelfde doodlopende steeg te manoeuvreren als zijn verre voorganger Brinkman deed in de zomer van 1994.

Afgelopen week maakte ik een rondje langs christen-democratische veteranen die de vrije val van hun partij zestien jaar geleden nog hebben meegemaakt. Zonder uitzondering moesten ze aan de Werdegang van hun toenmalige lijsttrekker denken. Van de kop van Noord-Holland tot de Achterhoek waren ze bang voor de komst van Paars III. Opmerkelijk was dat ze dat niet eens allemaal een ramp voor het land zouden vinden. Bestond de essentie van de christen-democratie niet uit het streven naar een fatsoenlijke samenleving? Was Nederland na het bekvechtkabinet-Balkenende IV niet vooral toe aan bestuurlijke rust en herstel van het gezag? Wie straalde dat op dit moment meer uit dan Job Cohen? Misschien was een paar jaar de oppositie in voor het CDA een blessing in disguise.

Hare Majesteit de Koningin heeft nu andere adviseurs dan in 1994: Eerste Kamervoorzitter René van der Linden, Tweede Kamervoorzitter Gerdi Verbeet, onderkoning Herman Tjeenk Willink. Meer PvdA'ers dan CDA'ers. Wat als zij er net zo over denken als de christen-democratische prominenten die nu al in Job Cohen de redder van de natie zien? Met zijn harde taal richting PvdA dreigt Jan Peter Balkenende zijn hand lelijk te overspelen.