Voorjaar 2006 won het partijbestuur van het CDA bij een van zijn intellectuele steunpilaren strategisch advies in. De vertrouwelijke nota schetste een alarmerend beeld van de electorale kansen van de partij.

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 7 maart van dat jaar hadden de christen-democraten een gigantische nederlaag geleden. In de grote steden was de partij nagenoeg weggevaagd. Maar ook in suburbs als Zoetermeer en Purmerend waren de kiezers en masse naar de concurrentie uitgeweken. Triomfen in Haaksbergen, Tubbergen en Valkenburg aan de Geul konden die achteruitgang niet compenseren. De vertrouwelijke notitie: ‘In dertig stedelijke centra met 4,5 miljoen inwoners is het CDA een verwaarloosbare maatschappelijke en politieke factor geworden of bijna geworden.’

Partijleider Balkenende was er niet in geslaagd tot een vertrouwenwekkende staatsman uit te groeien. Het beleid van zijn centrum-rechtse kabinet kwam te hardvochtig over. Het CDA liep het risico de partij te worden van oude, blanke mannen uit de provincie. Het advies: de christen-democraten moesten afscheid nemen van rechts en hun sociale gezicht tonen. Tegenover schreeuwlelijken als Wilders en Verdonk moest het belang van een harmonieuze samenleving vol onderling respect worden benadrukt.

Balkenende en zijn rechterhand Maxime Verhagen hadden grote moeite met de bepleite koerswijziging. Zij wilden trouw blijven aan de liberalen. Maar geen politieke partij leert zo snel als het CDA. Die zomer schreef huisideoloog Ab Klink het verkiezingsprogram Vertrouwen in Nederland. Vertrouwen in elkaar. In bijna elke alinea viel wel een keer de term ‘samen’.

Balkenende ging de verkiezingen in als een toekomstgerichte politicus die wilde investeren in de samenleving. Met het grootste gemak van de wereld klopte hij Wouter Bos. Op 22 november 2006 slaagde het CDA erin de bewoners van de slaapsteden en new towns voor zich te winnen. Die opgaande lijn werd doorgetrokken bij de Provinciale Statenverkiezingen van 10 maart 2007.

Maar sinds het begin van dit jaar zit de klad erin. Op de partijcongressen is daar weinig van te merken: de gestaalde kaders vormen een applausmachine die alles wat Balkenende, Donner en Van Geel in hun wijsheid besluiten, toejuicht. Electoraal staat het er anders voor. De CDA-kiezers van 2006 en 2007 zijn voor een groot deel afgeknapt op het centrum-linkse kabinet. Te weinig inspirerend vinden ze het kabinet, op sociaal-economisch gebied worden te veel concessies aan de PvdA gedaan. De achterban mort over de toenemende lastendruk (de heffing op vliegtuigtickets die Bos oplegde, de dieselprijzen die zijn gestegen). Ook de dreigende BTW-verhoging wordt met argusogen gevolgd. In de strategisch zo belangrijke new towns (Almere, Zoetermeer, Purmerend) heeft het CDA ondertussen plotselinge concurrentie te duchten van Rita Verdonks beweging Trots op Nederland. Met haar schrille toon spreekt de oud-minister van Vreemdelingenzaken en Integratie kiezers aan die twee jaar geleden Balkenende nog als de man zagen die de opmars van de sociaal-democratie een halt kon toeroepen.

De cijfers spreken duidelijke taal. Het CDA torent nog steeds huizenhoog uit boven partijen als PvdA, VVD en SP (die van de opiniepeilers rond de zeventien zetels krijgen). Maar van de 41 zetels die Balkenende in november 2006 haalde, is bijna een kwart als sneeuw voor de zon weggesmolten. In de Politieke Barometer van bureau Synovate stond het CDA op 19 juni nog maar op 31 zetels (een week later had de partij enig terrein op Verdonk terugveroverd). Peil.nl van concurrent Maurice de Hond houdt het op 32 zetels voor het CDA. Verontrustend is het antwoord op een andere vraag die De Hond zijn respondenten voorlegde: ‘Welke van de volgende partijen zal volgens u aan het eind van het volgend parlementaire jaar er electoraal duidelijk slechter voorstaan dan op dit moment?’ Zesenvijftig procent vulde bij die vraag spontaan het antwoord ‘PvdA’ in. Maar nog altijd vierendertig procent voorziet dat de christen-democraten in een duikvlucht naar beneden terecht zullen komen. D66, de PVV en Trots op Nederland werden gezien als de grootste succesnummers van het afgelopen parlementaire jaar.

Het devies binnen het CDA luidt: bekken dicht en je kalmte bewaren. Niemand kan dat mooier verwoorden dan fractieleider Pieter van Geel. Op het partijcongres eind mei riep hij het CDA uit tot ‘baken van rust’. Zelf geeft Van Geel het goede voorbeeld. Hij zal Balkenende niet snel voor de voeten lopen. Met uitzondering van Donner (die steeds meer gaat lijken op een profeet die in eigen land niet geëerd wordt) slagen ook de CDA-bewindslieden erin naar buiten toe de rijen gesloten te houden. Maar binnenskamers heerst de angst dat Rita Verdonk op het punt staat in te breken in de CDA-achterban. De grote steden zijn verloren. De new towns wankelen. Met Haaksbergen en Tubbergen alleen redden de christen-democraten het niet.