Hé, daar zit Ruud Lubbers! Alsof hij nooit is weggeweest. In het zelfde zaaltje van Nieuwspoort waar hij vroeger elke vrijdag de Haagse pers toesprak, presenteert de oud-premier het boek dat hij samen met VN-redacteur Carolina Lo Galbo schreef. De vrees voorbij heet het en bedoeld wordt de angst voor vreemdelingen, vluchtelingen en migranten. Sinds Pim Fortuyn is Nederland in een kramp geschoten. Na de Goddelijke Kale kwam Rita Verdonk met haar ‘regels zijn regels’. Een adagium dat Lubbers als christen-democraat niet over zijn kant kan laten gaan. ‘Regels zijn regels.

Dat zeiden de Farizeeërs al aan het begin van onze jaartelling, en dat zeggen sommige bestuurders nog steeds. Maar zoals het Verhaal van de Levende, de Bijbel, zegt: als je de liefde niet hebt, kun je de rest wel vergeten.’ Lubbers is blij dat het generaal pardon er alsnog kwam.

Het boek van Lo Galbo en hem was al klaar toen Geert Wilders minister Vogelaar van ‘verraad aan de Nederlandse cultuur’ beschuldigde. De oud-premier en voormalig Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen maakt ter plekke duidelijk dat hij Wilders kwaadaardiger vindt dan Fortuyn en Ver­donk bij elkaar. ‘Voor het eerst heeft een Ne­der­landse politicus tegen de moslims gezegd: u hoort hier niet thuis.’ Lubbers prijst zijn partijgenoot Herman Wijffels die in Beet­ster­zwaag en Hollandsche Rading heeft geprobeerd de sfeer van polarisatie en radicalisering te doorbreken. Hij is blij met het aantreden van het kabinet-Balkenende/Bos/Rouvoet: ‘Dankzij dat kabinet en die minister-president is Nederland uit de kramp geraakt.’

Is zijn pamflet bedoeld om in de Neder­landse politiek terug te keren, wil een van de journalisten in Nieuwspoort weten. Nee, zegt Lubbers, maar hij juicht toe dat Jan Pronk (net als hij minister in het kabinet-Den Uyl) de vermetele stap heeft gezet om zich te kandideren voor het voorzitterschap van de PvdA. En hij heeft overwogen oud-D66-leider Jan Terlouw te bellen: ‘Jan, zullen we met zijn allen terugkomen?’ Het is een grap, maar wel een met een serieuze lading.

Het klimaat van angst is namelijk nog helemaal niet voorbij. Integendeel: zelden werd er in het gebouw van de Tweede Kamer zo ordinair geschreeuwd en gescholden als in de nacht van 6 op 7 september. Eigenlijk zouden de parlementariërs een WRR-rapport over de islam behandelen, maar het liep anders. ‘Voorzitter. Ongeveer veertienhonderd jaar geleden is ons de oorlog verklaard door een ideologie van haat en geweld die toen ontstond en werd verkondigd door een barbaar die zichzelf profeet Mohammed noemde,’ merkte de geachte afgevaardigde Wilders al in de eerste minuut op. ‘De Koran is een krijgsboek waarin opgeroepen wordt om niet-moslims af te slachten, te braden en om bloedbaden onder hen aan te richten.’

PvdA-woordvoerder Jeroen Dijsselbloem stelde Wilders vervolgens op één lijn met Osama bin Laden. Femke Halsema noemde de PVV-leider een oorlogshitser, Alexander Pechtold betichtte hem van censuur. Geert Wilders maakte op zijn beurt zijn tegenstanders voor gekken uit. Minister Vogelaar die voor een joods-christelijk-islamitische cultuur had gepleit, noemde hij knettergek. Zo ging het tot in het holst van de nacht door. Zonder dat Kamervoorzitter Gerdi Verbeet ook maar één poging deed de sfeer van polarisatie en radicalisering aan het Binnenhof een halt toe te roepen. ‘De vrees voorbij?’ Zo’n titel getuigt vooral van wishful thinking.

Lubbers is niet de enige veteraan die zich zorgen maakt over de verwilderde zeden in het Nederlandse parlement. In Haagse sociëteiten als Nieuwspoort, De Witte en Pulchri Studio kom je voortdurend hoofdschuddende ex-politici tegen. Er is te veel doorstroming in de Kamer, zeggen ze. De volksvertegenwoordigers van nu beschikken niet over voldoende ervaring en historische bagage. De partijleiders weten niet hoe ze tegenwicht moeten geven aan rechtse populisten als Rita Verdonk en Geert Wilders. Balkenende deed zijn best in het nachtelijke debat over het WRR-rapport, maar zijn woorden (‘Je moet veroordelen wat niet deugt, maar tegelijkertijd moet je bindend bezig zijn’) haalden nauwelijks de media. Regeringspartij PvdA zendt tegenstrijdige signalen uit. Jeroen Dijsselbloem, ook wel de Geert Wilders van links genoemd, mag van Wouter Bos harde taal aan het adres van de migranten uitslaan. Bos zelf en de nieuwe directeur van de Wiardi Beckman Stichting Monica Sie Dhian Ho dromen er tegelijkertijd hardop van dat de PvdA dé partij van de allochtonen wordt. Het klinkt allemaal nogal paradoxaal. Hééft het kabinet-Balkenende/Bos/Rouvoet eigenlijk wel een koers waar het de minderheden betreft?

Van Pronk bij de PvdA, via Van Mierlo en Terlouw bij D66, tot Dijkstal, Nijpels en Jorritsma bij de VVD vellen de veteranen een hard oordeel over de richtingloosheid van de politici van nu. Het beschavingsoffensief van Herman Wijffels is mislukt. De politieke partijen versplinteren steeds verder (nu Rita Verdonk voor zichzelf is begonnen, zitten er al vier liberale groeperingen in de Kamer). Het midden dreigt van de kaart te worden geveegd. Tijd voor een grijze golf die de impasse doorbreekt?