Tot ver in de negentiende eeuw hebben we boeven aan de schandpaal gebonden. Voor de publiekelijke vernedering, met name van de gewone schavuit, stond op het marktplein een paal of blok. Daar vastgeketend werd de misdadiger beschimpt en bespot, ter lering ende vermaak van het volk.

Nu is er iets nieuws, ditmaal speciaal voor de elite: het schandboek. De schandboeken van nu zijn net zo populair als de schandpalen van toen. Ze lezen als thrillers en gaan met tienduizenden tegelijk over de toonbank.

De boeken geven ons een inkijkje in de wereld van de rijke schavuiten; een wereld van ambitie, hebzucht en arrogantie, van zelfingenomen zakenmannen als Rijkman Groenink (ABN Amro), Jan van Vlijmen (Bouwfonds) en Stephen Grabiner (Apax) en van weinig alerte toezichthouders zoals Nout Wellink (De Nederlandsche Bank), Theo Strengers (PCM) en Hans Wiegel (Bouwfonds). In de schandboeken moet de Nederlandse elite met de billen bloot; geen fraai gezicht, maar we zien het blijkbaar graag.

De opmerkelijk snel groeiende markt voor het schandboek is in Nederland opengebroken door De Prooi, de bestseller van Jeroen Smit over de ondergang van ABN Amro. Het drama Ahold, dat Smit al eerder schreef, vindt na het succes van De Prooi ook weer grif aftrek.

Mei vorig jaar verscheen Bankroet, het boek over de ondergang van bank-verzekeraar Fortis, van de Belgische reporters Stefaan Michielsen en Michaël Sephiha. FD-journalisten Vasco van der Boon en Gerben van der Marel schrijven een voyeuristische reconstructie over de miljoenenzwendel in en rond Bouwfonds en het pensioenfonds van Philips. De Vastgoedfraude blijkt ook al een bestseller. Joost Ramaer, ex-Volkskrant, tekent in De Geldpers op hoe de Britse durfkapitalisten van Apax bij PCM zijn binnengehaald en de uitgever van de Volkskrant en NRC Handelsblad financieel hebben leeggeplukt. De boeken over de opkomst en ondergang van DSB gaan ook als warme broodjes.

Op zich is het mooi dat er ineens zoveel vraag is naar gedegen journalistiek werk. Nu de oplagen van de papieren media dalen en de advertentie-inkomsten tegenvallen, is het fijn dat er journalistieke toekomst zit in de schandboeken.

Want wat zit er nog aan te komen? De Corporatiekongsie? Dit wordt het boek?- of moet het gelijk een serie worden? -over de woningcorporatiewereld; de Masarati's voor de deur van het Amsterdamse Rochdale, de malversaties bij het Hoofddorpse SGBB, of het mismanagement rondom de SS Rotterdam.

Of De Woekerpoliswoeker, een inkijkje in de wondere wereld van de beleggingshypotheken. Of - lekker actueel - De Bonairebonanza, over corruptie en omkoping in deze nieuwe Nederlandse gemeente. En wie waagt zich - tien jaar na dato - aan het boek over de mislukte beursgang van internetprovider World Online? Er zitten nog wat bestsellers in de pijplijn.

Voor de mensen die in de schandboeken publiekelijk worden vernederd, zijn de hoge verkoopcijfers minder prettig. Nu zult u misschien denken: eigen schuld dikke bult. Maar aangezien veel van de in de boeken genoemde personen nooit door een rechter veroordeeld zullen worden, is hier toch sprake van een vorm van sensationele journalistieke eigenrichting.

Een ander punt van zorg is dat de schandboeken niet alleen de bedrijven en instellingen waarover ze gaan aan de kaak stellen, maar het imago van de hele bestuurlijke elite schaden. De verhalen over het gebrek aan verantwoordelijkheidsgevoel en moreel besef zijn zo spectaculair dat de lezer haast niet anders kan dan de observaties uit de schandboeken generaliseren naar andere bedrijven. Door dit fenomeen in de psychologie - availabilty-effect geheten - dragen de schandboeken bij aan het beeld dat alle bestuurders en bovenbazen ijdele egoïsten zijn, die blind hun eigen gewin najagen.

Hierom is het toch te hopen dat het succes van de schandboeken van korte duur is. Dat ze een doeltreffende waarschuwing mogen zijn voor de leiders van nu; een morele wake-up call voor de bovenbazen. In dat geval dient het schandboek drie nobele doelen: brood voor het journaille, vermaak voor het volk, en lering voor de leiders.