Dat de vakbonden ideologisch al enige tijd zoekende zijn, dat wisten we. De arbeidersbeweging worstelt met de moderne tijd: wat moet je met zzp'ers die de collectief georganiseerde sociale zekerheid uithollen? Namens wie spreek je tijdens de CAO-onderhandelingen als er relatief steeds minder werknemers lid zijn? En hoe win je de jeugd nog voor de goede zaak? Hoe diep de existentiële verwarring gaat, demonstreerden de bonden afgelopen week op een terrein dat voorheen tot hun core business gerekend kon worden: het pensioen. Uit de berichtgeving vallen tenminste vier punten van verwarring te extraheren.

Verwarring één betreft een principiële zaak. Opgebouwde pensioenrechten van werknemers waren tot voor kort heilig voor de bonden. Een gegarandeerde oudedagsvoorziening, voor het overgrote deel betaald door de werkgever, was een basisrecht voor de proletariërs aller landen. Niet langer. De bonden willen af van die oude pensioenrechten, zo blijkt nu tijdens de onderhandelingen met de werkgevers over de herinrichting van het pensioenstelsel. De economische realiteit van de kredietcrisis, de lage rente en de stijgende levensverwachting heeft de vakbeweging doen inzien dat de huidige pensioenzekerheid grotendeels schijnzekerheid is. En in plaats van vast te houden aan de opgebouwde pensioenrechten van de achterban, geven de bonden deze rechten op.

Hierdoor ontstaat meteen verwarring twee: een fraai staaltje rolverwarring tussen vakbond en overheid. Pensioenen zijn altijd een zaak geweest tussen werkgever en werknemer (lees: de bonden). Een 'principieel uitgangspunt' noemde FNV-baas Agnes Jongerius dit nog afgelopen vrijdag in NRC Handelsblad.

Maar nu de bonden het oude verhaal van de onaantastbare pensioenrechten hebben ingeruild voor een nieuw verhaal over risico's, bandbreedtes en beleggingsresultaten, lijkt dit uitgangspunt ineens vergeten. De bonden hebben de overheid - in de persoon van minister van Sociale Zaken Henk Kamp - gevraagd om werknemers wettelijk te dwíngen hun pensioenrechten op te geven.

Verwarrend? Welnee. CNV-voorman Jaap Jongejan, toch een redelijk man, legt in Het Financieele Dagblad uit dat het voor de bonden niet te doen is om hun leden ervan te overtuigen dat ze hun oude rechten moeten opgeven voor de nieuwe onzekerheid. 'Rationeel kun je ze er misschien van overtuigen dat het beter is, maar emotioneel gaan ze dat niet doen,' aldus Jongejan. Dus nu het lastig wordt, mag minister Kamp de pensioenklus voor de bonden klaren.

Het derde punt van verwarring is juridisch van aard. Want wat de bonden willen, dat kan rechtskundig niet. Het verzoek aan de minister om werknemers via de wet hun pensioenrechten te ontnemen, stuit op bezwaren van juristen. En zelfs als de Nederlandse regering de wettelijke barrières weg zou nemen, dan stuit het schrappen van pensioenrechten op Europese regelgeving. Het lijkt of Brussel beter opkomt voor de verworven rechten van de Nederlandse werknemer dan de bonden. Maar wat doet Jongerius? Die schrijft in NRC, namens haar 1,4 miljoen leden, een bozig opinieartikel, waarin ze de Europese leiders waarschuwt dat 'ze' van 'onze' pensioenen moeten afblijven.

Nu de bonden in het pensioendossier zo hun vertwijfeling etaleren, rijst de vraag in hoeverre we onze achthonderd miljard pensioenvermogen nog aan deze mensen moeten overlaten. Biedt het herontwerp van het Nederlandse pensioenstelsel inmiddels niet de uitgelezen kans een einde te maken aan de historische bemoeienis van de bonden met het beleid van de pensioenfondsen? Is het niet tijd voor minder collectieve afspraken en meer directe bemoeienis van werknemers met hun eigen pensioenfonds? Denken de bonden überhaupt na over moderne vormen van wat vroeger 'arbeiderszelfbestuur' zou hebben geheten?

Ze zullen wel moeten. Leiderschap vergt visie, zeker als het om iets ingewikkelds en belangrijks gaat als ons pensioen. Vertwijfeld wegkruipen achter de schouders van minister Kamp is geen optie. Voor de bonden geldt: lead now, or step aside.