Dat ‘eerlijk zullen we alles delen’ niet eenvoudig is, hebben ouders, leerkrachten en hulppieten afgelopen week weer mogen ervaren. Solidariteit is al lastig als het gaat om suikergoed en marsepein, laat staan wanneer het draait om keiharde euro’s.

Op welke schaal organiseren we economische solidariteit? Nu door de recessie onze koopkracht krimpt en de eurocrisis het financiële stelsel doet rammelen, is deze vraag belangrijk.
In Nederland hebben we de afgelopen eeuw vooral ingezet op de nationale schaal, op de ‘verzorgingsstaat’. Maar de nationale schaal wordt minder vanzelfsprekend. En het is opvallend hoe we in de zoektocht naar nieuwe schaalniveaus twee kanten op vliegen. Het wordt 1) kleinschaliger, aangejaagd door de recessie en de versobering van de verzorgingsstaat kiezen mensen ervoor de solidariteit in eigen kring te organiseren, en 2) grootschaliger, de eurocrisis dwingt politici ertoe de nodige solidariteit te organiseren in supranationale instituties.

Op het niveau van de burger versplintert de nationale solidariteit. Een mooi voorbeeld zijn de broodfondsen. Dit zijn groepjes ZZP’ers die elkaar helpen als een van hen door ziekte niet meer kan werken. Tot in 2004 was deze ondersteuning bij ziekte geregeld op nationaal niveau via de Wet Arbeids-ongeschiktheid Zelfstandigen (WAZ). Deze regeling vonden zelfstandigen te duur. Nu de assertieve en hoger opgeleiden het onder elkaar regelen in een broodfonds, kan het uiteraard voor-
deliger. Je kent elkaar, er is vertrouwen, sociale druk om niet te lang ziek te zijn én de groep beslist wie er wel en niet meedoet. Dat scheelt.

Uiteraard zijn er ondernemers die inspringen op deze trend. Neem verzekeraar Promovendum, die reclame maakt voor een zorgverzekering voor hoger opgeleiden. Slim: hoger opgeleiden leven gezonder, gaan minder naar de huisarts en liggen veel minder in het ziekenhuis dan lager opgeleiden. Logisch dat je ze een goedkopere verzekering kunt aanbieden. En dat doet Promovendum. Wie geen hbo- of universitaire opleiding heeft, mag meedoen maar betaalt zes procent meer premie; een soort tokkietoeslag.

Zo draait het dus ook bij Promovendum om solidariteit in eigen kring en het uitselecteren van risico. Het versplinteren van de verzorgingsstaat en het uiteenvallen van de samenleving in zelfgekozen ‘lichte’ gemeenschappen, leidt tot een kleinschalige vorm van solidariteit: het is ieder voor zich en met de eigen groep voor ons eigen.

Tegelijkertijd is men in de politiek dus juist aan het opschalen. Voorheen was geld een nationale zaak. Nu moeten Europese landen samenwerken om de euro te redden. Sterke landen geven geld aan het noodfonds voor de landen die om kapitaal verlegen zitten. En omdat de politieke slagkracht van Europa onvoldoende is (niet omdat er onvoldoende geld zou zijn, zoals nogal eens wordt gedacht), is zelfs de hulp van een instituut als het IMF nodig. De honderdzevenentachtig leden van het IMF, waaronder veel arme landen, schieten nu het rijke Europa te hulp.

Net als de kleinschalige solidariteit komt ook deze internationale solidariteit grotendeels voort uit eigenbelang van de gevestigde macht. In de bijna tien jaar dat de euro nu bestaat, hebben alle grote landen omvangrijke euro-reserves opgebouwd. Bovendien is Europa, als grootste economie van de wereld, onmisbaar bij het gaande houden van de wereldhandel. Ook op het supranationale institutionele niveau is het ieder voor zich en met de eigen groep voor ons eigen.

Op welke schaal organiseren we economische solidariteit? Wat betekent het voor andere zelfstandigen als de slimme ZZP’ers zich verenigen in broodfondsen? Wat gebeurt er met de premies­ van laagopgeleiden als alle hoogopgeleiden tekenen bij hun exclusieve verzekeraar? In hoeverre kan het IMF nog arme landen bijstaan als het Europa redt? En wat heeft een Chinese boer eraan als zijn partijbonzen de Italianen uit de brand helpen? Er is één vraag die we moeten blijven stellen tijdens de zoektocht naar de juiste schaal voor het organiseren van solidariteit: krijgen de onvermijdelijke buitenstaanders nu nog wel wat suikergoed?

Illustratie: Bas van der Schot.