De huizeneters maken duidelijk hoe ongelijk de pijn verdeeld zal worden in deze recessie. Terwijl de meeste Nederlanders thuis niets merken van de crisis, komt bij de huizeneters veel financiële misère samen: de gevolgen van de oplopende werkloosheid; de inperking van de duur van de werkloosheidsuitkering; de daling van de huizenprijs, en de keerzijde van de aflossingsvrije hypotheek.

Om wie gaat het? Huizeneters zijn in potentie alle mensen die een eigen huis bezitten en hun werk kwijt raken om – via een werkloosheidsuitkering van enkele maanden – in de Bijstand te belanden. Denk bijvoorbeeld aan Anna en Rik, beide achtentwintig jaar, twee kinderen. Zij was de afgelopen drie jaar manager bij een productiebedrijf. Hij deed freelance opdrachten voor communicatiebureaus. Vorig jaar hebben ze een huis gekocht. Nu zitten ze zonder werk. Anna krijgt op basis van haar arbeidsverleden drie maanden WW-uitkering. Daarna rest de bijstand; voor het hele gezin 1.283 euro netto per maand.

Huizeneters als Anna en Rik kunnen door twee partijen worden veroordeeld tot het ‘opeten’ van hun huis: de gemeente en de bank. Gemeenten voeren de Bijstandswet uit. De Wet werk en bijstand (Wwb) bepaalt dat iedere Nederlander die niet in zijn levensonderhoud kan voorzien recht heeft op een uitkering. Voor huizenbezitters geldt hierbij dat de gemeente rekening houdt met de waarde van het huis. Doorgaans betekent dit dat wanneer de geschatte overwaarde van het huis hoger is dan vijftigduizend euro, de gemeente geen bij­stand geeft.

Anders dan vaak wordt gedacht, betekent dit niet dat mensen gedwongen worden hun huis te verkopen om vervolgens van de opbrengst te gaan leven. Huizeneters krijgen wel een bijstandsuitkering, maar in de vorm van een lening. Verhuizen hoeft dus meestal niet. De huizeneters bouwen een schuld op bij de gemeente. Het vermogen dat – op papier – in het huis zat, wordt zo opgegeten totdat de ondergrens van een halve ton eigen vermogen is bereikt. Als het huis ‘op’ is, krijgen de huizeneters de uitkering om niet. Op basis van de Wwb kunnen gemeenten coulant omgaan met de huizeneters. Anna en Rik krijgen hun bijstandsuitkering.

Huizenbezitters die hun werk verliezen, hebben meer te vrezen van hun bank. De bijstandsuitkering zal vaak niet genoeg zijn om de hypotheekrente te betalen. Niet alleen is het inkomen lager, ook de (inkomensafhankelijke) hypotheekrenteaftrek vermindert. Als de hypotheekrente niet meer betaald kan worden, kan de bank de huizenbezitter dwingen het huis op te eten. Als mensen overwaarde hebben opgebouwd, of als ze een deel van de hypotheek hebben afgelost, dan kan de bank de hypotheekrentebetalingen bijvoorbeeld tijdelijk voorschieten uit een nieuwe lening met het huis als onderpand. De huizeneters hoeven niet te verhuizen en kopen tijd waarin ze werk kunnen vinden.

Maar Anna en Rik hebben recent hun huis gekocht (geen overwaarde) en hebben niets afgelost (ze hebben, net als de meeste Nederlanders, een aflossingsvrije hypotheek). Ze hebben een huis, maar er valt niets aan op te eten. Nu kan de bank zeggen: verkoop je huis maar. Maar huizen staan op de huidige markt lang te koop en de kans is groot dat ze verlies lijden op de verkoop en blijven zitten met een restschuld. Zowel voor de hypotheekverstrekker als voor de huizenbezitter is dit een akelig scenario. Gedwongen verkopen zullen bovendien een negatief effect hebben op de toch al niet florissante huizenmarkt.

Vooralsnog valt het nog mee met het aantal mensen dat de hypotheeklasten niet meer kan dragen. Ook de gedwongen huizenverkopen (zie grafiek) stijgen niet snel. Banken slagen er nog in om, per probleemklant, financieringsconstructies te verzinnen. De komende maanden zullen bankiers echter een hoop creativiteit ten toon moeten spreiden om de huizeneters tegemoet te komen, zeker in al die situaties waarin er niets op te eten valt.