Hoe groot is de kans dat de euro verdwijnt? Hoe waarschijnlijk is het procentueel dat u straks niet meer kunt pinnen? Dat uw pensioenvermogen in rook opgaat? Dat de Rabobank omvalt?
Tenzij u hierboven overal 'nul' heeft geantwoord, heeft u deze kansen waarschijnlijk te hoog ingeschat. Ikzelf doe dit vermoedelijk ook. We lijden collectief aan crisiswaan. En dat wordt met de dag erger.

Dat u en ik slachtoffer zijn van crisiswaan komt door twee zwakheden van het menselijk brein: de hang naar harmonie en het beschikbaarheidseffect.

Onze hersenen houden van cognitieve consonantie. Feiten die kloppen met onze overtuigingen vinden we fijn, waarnemingen die er niet mee stroken geven ons een ongemakkelijk gevoel. Het liefst negeren we ze. Zo veroorzaakt een spaarzame Griek of een hardwerkende Spanjaard op dit moment bij veel Nederlanders cognitieve dissonantie.

Nieuws dat past bij onze verwachtingen vinden we juist fijn. Zo denken we dat het klopt wanneer we lezen dat de Italiaanse staatschuld 'onhoudbaar' is als de rente op de Italiaanse staatsobligaties boven de zeven procent uitstijgt. We geloven commentatoren die zonder onderbouwing beweren dat de Nederlandse hypotheekschuld niet meer te dragen is. En het valt ons niet eens op als NRC Handelsblad, de kwaliteitskrant die voorheen prat ging op de strikte scheiding tussen meningen en feiten, de zaterdagkrant opent met de constatering dat 'er geen nooduitgang is voor de euro'. Vanuit de hang naar cognitieve harmonie wenst ons brein zich een eenduidig doemscenario.

De crisiswaan wordt nog versterkt door wat in de psychologie het beschikbaarheidseffect heet. Onze hersenen reageren sterk op spectaculaire informatie. Vliegtuigongelukken of natuurrampen branden zich als het ware in ons geheugen, waardoor ze 'beschikbaar' blijven in het bewustzijn. De kans om te sterven door een ongeluk, schatten we hierdoor steevast te hoog in. Het beschikbaarheideffect vertroebelt structureel onze oordeelsvorming. U en ik overschatten dus de kans dat de Rabobank - de betrouwbaarste bank ter wereld - failliet gaat, omdat we de hele dag worden gebombardeerd met sensationeel slecht economisch nieuws.

De crisiswaan maakt het extra moeilijk kritisch te denken. Dit blijkt wel uit het gemak waarmee commentatoren ons met krachttermen als 'kritiek', 'noodzakelijk', 'onhoudbaar' en 'uitzichtloos', om de oren slaan. De grote woorden passen mooi in ons door crisiswaan vervormd denkraam.
Dit geldt ook voor de crisisbeeldspraak. Zo lezen we dat Europa 'op de rand van de afgrond' staat, dat Merkel en Sarkozy het continent 'op de klippen' doen lopen, en dat de Italianen vanwege het oplopen van de rente een 'dodelijke grens' passeren. Ook deze beelden - waanbeelden durf ik gerust te stellen - ontmoeten weinig tegenspraak.