Premier Balkenende heeft weinig reden tot tevredenheid als hij terugkijkt op de prestaties van zijn vierde kabinet. Zijn eigen managementinformatiesysteem wrijft het nog eens in: juist op de terreinen die voor het kabinet belangrijk waren, schiet Balkenende IV tekort.

De premier heeft deze week - op de tiende 'verantwoordingsdag' uit de geschiedenis - zijn laatste jaarverslag ingeleverd bij de Tweede Kamer. Hij ziet dit Financieel Jaarverslag van het Rijk (FJR) als zijn 'finale verantwoording'.

Het FJR is het sluitstuk van de jaarlijkse begrotingscyclus van de Rijksoverheid. Dat begint traditioneel met de presentatie van de Rijksbegroting en de Miljoenennota op Prinsjesdag. Tussentijds volgen dan de Voorjaarsnota en de Najaarsnota. Sinds 2000 eindigt de cyclus met 'gehaktdag', de verantwoordingsdag op de derde woensdag van mei, anderhalf jaar na de bijbehorende Prinsjesdag.

Op verantwoordingsdag wil de Rijksoverheid, als ware zij een private onderneming, rapporteren over de resultaten van het afgelopen jaar. Mooi streven. Toch is gehaktdag al tien jaar een mislukking. Parlementariërs en bestuurskundigen beklagen zich over de hoeveelheid informatie die de ministeries over ze heen storten. Journalisten rapporteren er nauwelijks over en de Algemene Rekenkamer die, zoals een bedrijfsaccountant, de rechtmatigheid van het jaarverslag beoordeelt, constateert elk jaar ernstige tekortkomingen.

Balkenende heeft ondanks de kritiek de afgelopen acht jaar hard gewerkt aan verantwoordingsdag. Gehaktdag hoort bij de omvorming van de Rijksoverheid tot een heus concern, met één merk (met logo), één website en één jaarverslag (het FJR). Er is ook een heus 'management dashboard' gemaakt. Op dit 'Bigboard' van acht bij tien vakjes (zie www.verantwoordingsdag.nl) staan alle 74 beleidsdoelen en 6 'beleidspijlers' uit het regeerakkoord. De 20 uitverkoren 'sleuteldoelen' lichten zachtjes geel op. Het Bigboard werkt eenvoudig. De vakjes van gerealiseerde doelen, of doelen waarbij het Rijk op schema ligt, zijn groen. Doelen die niet zijn gehaald, zijn rood. Zo kan je in één oogopslag zien hoe Balkenende IV het heeft gedaan.

En dat is niet zo best. De meeste vakjes zijn weliswaar groen (60 van de 74, waaronder overigens het afgeschoten rekeningrijden van verkeersminister Eurlings). Maar het rood zit wel op die beleidsterreinen waarop Balkenende in zijn regeerakkoord de focus heeft gelegd. Zo is van de sleuteldoelen een kwart in het rood beland.

Ik pak er drie 'speerpunten' uit. Dit was het eerste kabinet dat zich voornam 'de wereld beter achter te laten dan we haar aantroffen'. Maar drie jaar later staat juist dit punt (programma Schoon en Zuinig) in het rood. De doelen voor het isoleren van woningen en het verminderen van de CO2-uitstoot zijn niet gehaald. Het is Eurlings niet gelukt het spoorvervoer met de beoogde vijf procent per jaar te doen groeien en met de productie van duurzame energie schiet het al helemaal niet op.

André Rouvoet was de eerste minister van Jeugd en Gezin. Maar juist bij de zorg voor kinderen zijn doelen niet gehaald. Het project alle gemeenten te voorzien van een Centrum voor Jeugd en Gezin ligt achter op schema, net als de bestrijding van de kindermishandeling. Het terugdringen van de wachtlijsten in de Jeugdzorg is niet overal gelukt.

Een derde 'speerpunt' is de wijkaanpak. Maar minister Vogelaar en haar opvolger Van der Laan zijn er niet in geslaagd de door de burger ervaren overlast en verloedering terug te dringen. De gerapporteerde ernstige overlast is in 2009 zelfs gestegen. Het tempo waarmee de wijken zijn aangepakt, is te laag geweest om de doelen te halen.

Wie zijn doelen niet haalt, heeft: 1) onrealistische doelen gesteld, 2) zijn eigen slagkracht overschat of 3) pech gehad. Wat betreft duurzaamheid, de jeugdzorg en de wijkaanpak lag het niet aan de doelen. Het falen komt vooral doordat het kabinet te makkelijk heeft gedacht over de maakbaarheid van complexe en niet centraal bestuurbare zaken als het milieu, de jeugdzorg en de wijken. De slagkracht van het Rijk is op die terreinen onvoldoende. Zo levert Balkenendes Bigboard, behalve ontevredenheid, ook tenminste één les op voor het volgende kabinet: dat het slagkracht moet organiseren op terreinen waar het ambitieuze doelen stelt.