Foto: Robin Utrecht/ANP Foto: Robin Utrecht/ANP

Met z’n allen, over alles

3 mei 2011
Leestijd:

Nederland is dol op herdenkingen, ook in de media. Na Alphen en Baflo volgen weer 4 en 5 mei.

Van herdenkingen lijken wij geen genoeg te kunnen krijgen. Vorige week woensdag deed het Achtuurjournaal uitvoerig verslag van liefst twee massale plechtigheden: voor de slachtoffers van de schietpartij te Alphen aan den Rijn én voor de doodgeschoten politieman te Baflo.

Het is inmiddels een vertrouwd scenario na elke dramatische gebeurtenis. Eerst zijn er op de plaats des onheils de bloemen, de waxinelichtjes, de handgeschreven kaarten met waaroms. Daarna volgen stille tocht en/of samenkomst. Die omvat meestal veel toespraken, veel gevoelige liedjes, witte kaarsen, een minuut stilte. En ook wie zelf hoegenaamd niets met de catastrofe in kwestie te maken had, kan dankzij verslaggevers en televisiecamera's ter plekke van de plechtigheid getuige zijn.

- 4 mei lijkt zich los te zingen van zijn historische context

Terecht wijzen tijdgeestduiders op het verband tussen deze hedendaagse honger naar publiekelijk rouwbeklag en de secularisering. Kort samengevat: na een brute moordpartij of ramp zoekt het geschokte gemoed nog altijd troost en antwoord - ook nu de God van Nederland zich in een hoekje heeft teruggetrokken. En het liefst weer even met z'n allen.

Ook de groeiende aandacht voor 4 mei kun je beschouwen als een indicatie van onze behoefte aan seculiere ceremonies. De Moeder aller Herdenkingen lijkt immers elk jaar meer en elk jaar jonger volk te trekken. Socioloog Herman Vuijsje heeft de Dodenherdenking een schoolvoorbeeld genoemd van een 'cascoritueel': een gemeenschappelijk kader voor het beleven van 'morele integratie', door ieder individu naar eigen believen in te vullen.

Nog treffender vind ik hoe 4 mei zich langzaam lijkt los te zingen van zijn historische context. En dat moet ook te danken zijn aan het continue streven van de overheid om dit nationale ritueel 'door te trekken naar deze tijd'.

Op zichzelf heel begrijpelijk, trouwens. In de jaren zeventig dreigde het zogeheten 'draagvlak' voor de Dodenherdenking rap te slinken. Op Polygoon-filmpjes uit 1973 is te zien hoe weinig de plechtigheden op 4 mei nog leefden onder de bevolking, hoe jongere generaties er helemáál de schouders over ophaalden. In hetzelfde jaar bracht een happening tegen de Amerikaanse oorlog in het verre Vietnam moeiteloos vijftigduizend jeugdige demonstranten op de been.

- Maar hoe goedbedoeld ook, wie alles herdenkt, herdenkt uiteindelijk niets

Het 4 mei-ritueel, was de gedachte, kon alleen overleven als je de slachtoffers van het naziregime koppelde aan die van eigentijds onrecht en geweld. Voortaan gingen 'herdenken' en 'waarschuwen' hand in hand, schrijft historica Maud van de Reijt in haar boek Zestig jaar herrie om twee minuten stilte. Dat bleef van overheidswege het devies, tot op de dag van vandaag. Zo heet het op de website van het Nationaal Comité 4 en 5 mei dat 'de actualiteit' betekenis geeft aan herdenken en vieren, 'vooral voor jongeren zonder historisch referentiekader met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog'.

Dat zal ongetwijfeld zo zijn. Maar hoe goedbedoeld ook, wie alles herdenkt, herdenkt uiteindelijk niets.

Gelukkig is van die onthistorisering in de media tot nog toe weinig te merken. Wat heet. In de aanloop naar 4 mei kun je de televisie niet aanzetten, de krant niet openslaan of de Tweede Wereldoorlog slaat je in het gezicht. Dit jaar gaan de verhalen bijvoorbeeld over de oorlogsfoto's van een NSB-fotograaf, onlangs ontdekt bij een verbouwing in de Amsterdamse Gerrit van der Veenstraat, over een nu hoogbejaarde Britse militair die destijds vrijwillig de plaats innam van een Joodse gevangene te Auschwitz.

Verre van actueel, inderdaad. Maar persoonlijk kan ik er geen genoeg van krijgen.

Over Elma Drayer

Elma Drayer (Drachten, 1957) is sinds april 2010 mediacolumnist.

Bladwijzer

Leon Verdonschot

Dikke Dennis de musicus

Bladwijzer bij het profiel van Dikke Dennis, door Leon Verdonschot, in VN 17.

Radicale Vernieuwers 2014

Thijs van Exel

Award uitreiking radicale vernieuwers 2014

Meld je nu aan voor de Award uitreiking radicale vernieuwers 2014

Interview

Nynke van Verschuer

Filosoof Markus Gabriel: ‘Je moet zo veel mogelijk goeds bereiken’

Filosoof Markus Gabriel: 'De zin van het leven is de ander'

Dit is goed! Ik ontvang graag wekelijks verhalen in mijn inbox

E-mailadres *
Ja, ik wil graag de VN Nieuwsbrief ontvangen

Neem nu een
abonnement
Jaar
Half jaar
Kwartaal
Proef
Papier en digitaal
Alleen digitaal