Een zoete vakbondszege, zo kan het rapport van de commissie-Don, Financieel beleid van onderwijsinstellingen makkelijk worden getypeerd. Tot chagrijn van schoolbestuurders en hun vertegenwoordigers, hamerde de Algemene Onderwijsbond van de FNV jaren-lang op excessief spaargedrag bij scholen. Henk Don, voorheen directeur van het Centraal Planbureau, geeft de bonden nu ruimschoots gelijk. Scholen moeten zuiniger met hun geld omgaan, niet door meer te sparen, maar juist door meer uit te geven.

Don formuleert het zo: ‘In alle sectoren is het financiële beleid voor verbetering vatbaar. Veel instellingen combineren een hoog eigen vermogen met hoge (gemiddelde) exploitatie-overschotten: dit duidt op overmatige voorzichtigheid. Bij instellingen die al zeer solvabel zijn, is er ruimte om via exploitatietekorten het eigen vermogen te verlagen, en zouden er dus meer middelen besteed kunnen worden aan het onderwijs.’

Over de oorzaken van de overdreven conservatieve houding in geldzaken is Don ook helder. Het is geen slechtigheid, het is geen dommigheid: door de bank genomen hebben onderwijsbestuurders en hun toezichthouders simpelweg te weinig verstand van geldzaken. Kennisgebrek. Omdat binnen het onderwijs over het algemeen keurige, risico-averse mensen werken, mondt dit uit in overdreven financiële voorzichtigheid (in plaats van al te grote uitbundigheid in de bestedingen).

In het rapport geeft Don de sector instrumenten in handen om de eigen positie beter in kaart te brengen. Maak in elk geval een meerjarenbegroting, schrijft hij voor. Maak daarbij in elk geval een financiële risicoanalyse, voegt hij toe. Houd een aantal financiële verhoudingsgetallen goed in de gaten, van de solvabiliteit (de verhouding tussen het eigen en het totale vermogen) tot de kapitalisatiefactor (de verhouding tussen het totale vermogen en de totale jaarlijkse inkomsten). U merkt het al: zonder enig benul van balansen en resultatenrekeningen snapt een mens niet wat hier precies bedoeld wordt, laat staan dat het handelen hier met enig vertrouwen op kan worden gebaseerd. Schoolmanagent Neder-land moet terug naar de schoolbanken.

Don waakt ervoor de onderwijssector als geheel voor te rekenen hoeveel geld er ‘over’ is als volgens zijn financiële maatstaven naar de cijfers wordt gekeken. Dat geeft maar politiek gedoe. Het Financiële Dagblad heeft geen last van deze schroom en becijfert het overschot in het primair en voortgezet onderwijs samen op zo’n anderhalf miljard euro.

De vervolgvraag is: wat te doen? En die vraag moet worden beantwoord in de wetenschap dat het hier dus gaat om een eenmalig overschot, dat bovendien bij individuele schoolbesturen op de balans staat. Don houdt zich lekker op de vlakte door te zeggen dat er ‘meer middelen besteed kunnen worden in het onderwijs’.

Een fijn politiek incorrecte optie is om overmatige vermogensvorming af te romen en naar de schatkist over te hevelen. Dit garandeert dat scholen wakker worden, en staat trouwens ook garant voor fikse ruzie. Wel een fijne stok achter de deur.
Een tweede optie is scholen te stimuleren hun vermogen in te zetten voor reorganisatie van de onderwijsprocessen: langere openingstijden, meer lesuren, individuele leerlijnen, meer e-learning, dat soort dingen. Een aantrekkelijk perspectief, vooral voor zover aanpassen eenmalige reorganisatielasten vraagt.

Mijn favoriete optie is deze: zet overtollig financieel kapitaal om in menselijk kapitaal. Kennisgebrek heerst in alle onderwijssectoren: bestuurders die onvoldoende weten van financieel management; meesters en juffen in het primair onderwijs die zelf niet goed genoeg kunnen rekenen; docenten in het vmbo met onvoldoende pedagogisch-didactische kwaliteiten; docenten in het mbo die niet met competentiegericht onderwijs uit de voeten kunnen, omdat ze gewend zijn aan het jaarklassensysteem; hbo- en wo-docenten die het, arme studenten, geheel zonder didactische kennis moeten zien te rooien. Verspreid over een aantal jaren kan zo anderhalf miljard euro worden geïnvesteerd in de kwaliteitsverbetering van het onderwijs, met rendement op de lange termijn.
Leuke bijkomstigheid: de AOb wordt beloond voor het agenderen van het onderwerp.

Herstel
In de papieren VN staat per abuis Kees Kraaijeveld als auteur vermeld bij dit artikel. Dat moet Frank Kalshoven zijn.