De aanleiding. Het kabinet is begonnen met het afronden van de Miljoenennota en doet dat altijd op basis van wat de 'Koninginne-MEV' wordt genoemd. Dat is een vroege versie van de Macro-Economische Verkenningen die het Centraal Planbureau op Prinsjesdag publiceert, waarin de economische vooruitzichten voor dit en komend jaar worden opgeschreven. De belangrijkste getallen lekken altijd uit, en dit jaar was de boodschap: in 2010 herstelt de economie zich van de zware krimp in 2009. De nulgroei waarmee dat gepaard gaat, is beter dan eerst gedacht, waardoor ook het aantal in 2010 te verwachten werklozen afneemt met zo'n honderdduizend mensen. Het aantal werklozen neemt nog steeds fors toe, maar minder dan verwacht.

De gedachte, want een stukje als dit begint tenslotte vaak met het formuleren van een hypothese: dat meevallen van de werkloosheid, zal toch ook wel iets te maken hebben met de groei in recente jaren van het aantal zzp'ers? Deze zelfstandigen - die niet meedoen met werknemersverzekeringen als de werkloosheidswet (WW) en de arbeidsongeschiktheidswet (WIA) - zien als gevolg van de crisis het aantal opdrachten afnemen en hun prijzen dalen, en dat is zichtbaar in omzetverlies en daarmee inkomensdaling. Het is geen gekke veronderstelling dat zzp'ers eerder en harder worden geraakt dan werknemers, alleen al omdat het voor opdrachtgevers makkelijker is een zzp'er geen werk te geven dan een werknemer te ontslaan of te parkeren in de deeltijd-WW. Dat hoort allemaal bij het ondernemerschap.

Wat strakker geformuleerd. Naarmate het aantal zzp'ers stijgt, wordt de werkloosheid minder conjunctuurgevoelig. De arbeidsmarkteffecten van een crisis vertalen zich sterker in inkomensdaling van zelfstandigen en minder sterk in afname van het aantal banen voor werknemers. Het omgekeerde geldt ook: met een toename van het aantal zelfstandigen leidt een hoogconjunctuur sterker tot inkomensgroei van zelfstandigen dan tot toename van het aantal banen.

De feiten. Zo'n gedachte is wel aardig, maar klopt-ie ook? We bedrijven in Vrij Nederland weliswaar geen wetenschap, maar enig gevoel voor de kwantitatieve verhoudingen is toch wel fijn. De cijfermatige basis is in dit geval: de ontwikkeling van het aantal zelfstandigen en de ontwikkeling van hun omzet in de tijd. En dus is de gang naar het Centraal Bureau voor de Statistiek, verwoed verzamelaar van cijfers over Nederland, gauw gemaakt.

Bij het CBS vinden we weliswaar een statistiekje over aantallen bedrijven gerangschikt naar aantallen personeelsleden, waaruit de bedrijven met 'één werknemer' geselecteerd kunnen worden (zie tabel op website cbs). En dat aantal stijgt ook nog spectaculair. Maar dat is toch net wat anders dan aantallen zzp'ers. Een directeur-grootaandeelhouder van een besloten vennootschap die zichzelf in dienst heeft gebracht van zijn bv - dat is een onderneming met één werknemer. Maar een freelance fotograaf is wel zzp'er, maar voert geen onderneming met een werknemer. De 'echte' aantallen zzp'ers zijn dus veel groter dan uit de tabel blijkt. Desgevraagd zegt het CBS: een statistiek van zzp'ers houden wij niet bij.

Schokkend.
Bijgekomen van de schrik eens even bij het Centraal Planbureau kijken. En inderdaad komen we in het Centraal Economisch Plan van dit voorjaar een apart kadertje tegen over zzp'ers. Daarin lezen we de hypothese die ook hierboven is geformuleerd: de zzp'er maakt de arbeidsmarkt flexibeler. Maar het daarbij afgedrukte grafiekje is fout, want bevat dezelfde CBS-data als die in de eerder genoemde tabel.

Vandaar de conclusie. De opkomst van de zzp'er is een majeure wijziging op de arbeidsmarkt, met belangrijke consequenties. CBS en CPB moeten daar werk van maken.