De Noordelijke afdeling van werkgeverslobby VNO-NCW typeert het besluit om af te zien van de Zuiderzeelijn als ‘visieloos, bloedeloos, roekeloos’. Secretaris Hans Haerkens: ‘Het kabinet komt met dit besluit niet weg. We willen duidelijk maken dat er grenzen zijn.’ De rector magnificus van de Rijksuniversiteit Groningen, Simon Kuipers, gaf al zijn medewerkers vrij om in Den Haag te gaan demonstreren. Verder werd er gesproken over de ‘schoffering’ van het Noorden.

Wanneer professionele lobbyclubs en bestuurders dergelijke taal uitslaan, is het spel doorgaans al verloren – het diplomatiekere taalgebruik in reguliere overleggen heeft niets opgeleverd; er zijn geen alternatieven meer; nu kan er, al is het maar voor de eigen achterban, nog even een nummer gemaakt worden. Nut en noodzaak van een stukje voor Vrij Nederland zijn dan vaak ver te zoeken.

Maar hier is toch iets bijzonders aan de hand. Want CDA-fractievoorzitter Maxime Verhagen reageerde op de demonstratie met ‘afspraak is afspraak’ en gaf als zijn mening te kennen dat het Noorden kan rekenen op een snelle verbinding. Ook de PvdA, bij monde van Kamerlid Sharon Dijksma, liet veel ruimte om toch in een snelle verbinding met Groningen te investeren.

Wazzup? Op de actiesite van de Noorder-lingen (www.hiertrekkenwedelijn.nl) staat geen enkel argument te lezen – alleen veel boosheid. Voor bezoekers die informatie zoeken is een link geplaatst naar www.zuiderzeelijn.nl, de officiële site van de projectorganisatie die zich namens de drie betrokken ministeries met de lijn bezighoudt. Het eerste dat de nieuwe bezoeker te lezen krijgt is de kop: ‘Geen nut en noodzaak voor Zuiderzeelijn.’ Hiermee wordt verwezen naar de Structuurvisie Zuiderzeelijn, een gezamenlijk document van de drie ministeries (Economische Zaken, Verkeer en Waterstaat en Vrom).

Deze ‘structuurvisie’ is een keurige samenvatting van al het onderzoek dat de afgelopen jaren is gedaan naar de Zuiderzeelijn, inclusief alle alternatieven. Toetssteen van dit soort projecten is de maatschappelijke kosten-batenanalyse. Hierbij gaat het niet alleen om euro’s, maar ook om niet-monetaire kosten als aantasting van het landschap en niet-monetaire baten. Een project waarvan de kosten hoger zijn dan de baten is onrendabel: niet doen.
In de structuurvisie concluderen de ministeries droog: ‘De maatschappelijke kosten-batenanalyse (KBA) die is uitgevoerd voor de verkenningsstudies in 2001 resulteerde voor alle alternatieven in hogere kosten dan baten. Uit de KBA voor de structuurvisie komt dezelfde conclusie.’

Het is dus nogal evident een slecht idee om uit de algemene middelen te investeren in de Zuiderzeelijn – in alle varianten, ook in de door Sharon Dijksma van de PvdA omarmde variant van een Hoge Snelheidtrein. Simon Kuipers, de Groninger universiteitsbaas die in een vorig leven een verdienstelijke econoom was, had dit zijn Noordelijke medebestuurders in een half uur kunnen uitleggen; in plaats daarvan trok hij ten strijde tegen een kabinetsbesluit waarvan hij weet dat het redelijk en verstandig is.

Waarom dan toch de verbeten strijd, en waarom denken de Kamerleden met de actievoerders mee?
Dat gaat over verdeling. De Zuiderzeelijn mag voor Nederland als geheel onvoordelig zijn, als de investeringslasten (grotendeels) door alle Nederlanders worden gedragen – via de schatkist –, is de lijn best rendabel voor de Noorderlingen. Die dragen immers maar een beetje bij aan de kosten (eerstens alle Noordelijke burgers naar rato van hun belastingafdracht; ten tweede door een aparte bijdrage in de investeringen van de provincies), maar krijgen in ruil daarvoor de meerderheid van de baten.

Aanleggen van een snelle verbinding betekent dus domweg een herverdeling van inkomen van de rest van Nederland naar het Noorden. Kamerleden die daarop niet meteen nee zeggen, zoals Verhagen en Dijksma, zijn bezig met zieltjes winnen – verkiezingen binnen een jaar.

Verkeersminister Karla Peijs betrok intussen een verstandiger standpunt. Op een congres in Putten zei ze, volgens het verslag in de Volkskrant: ‘Als het Noorden het wil bouwen, moeten ze het zelf maar doen. Ik hoor het wel. Maar we gaat het niet meebetalen en ook niet exploiteren. De aanleg kost veel geld en de lijn blijft onrendabel.’ Ze refereerde ook nog aan de Betuwelijn – waarvoor de kostenbaten-analyse ook negatief uitpakte en die de komende jaren evenmin kostendekkend te exploiteren is.

Het ware beter geweest als de Kamer zich op soortgelijke wijze had uitgelaten.